Bus in Manaus al twee jaar even duur

Vandaag kiest Brazilië ruim 5.500 nieuwe gemeentebesturen. Het zijn de eerste verkiezingen sinds 1994. In Manaus, in het hart van het amazonegebied, doen de kandidaten grote beloften.

MANAUS, 3 OKT. De kandidaat komt niet, zoveel is wel duidelijk. Rosenaide Cordeiro slaat haar ogen ten hemel, waar de zon zeer hoog staat. Maria Costa Alves gaat in een bloembak zitten en zucht zeer diep. De twee vrouwen wachten hier sinds de vroege ochtend op Alfredo Nascimento, bij de verkiezingen van vandaag de belangrijkste kanshebber voor het burgemeesterschap van Manaus, hoofdstad van de Braziliaanse provincie Amazonas.

Bij een bezoek aan hun wijk, de dag ervoor, heeft hij de twee vrouwen gezegd de volgende ochtend naar zijn campagne-hoofdkwartier te komen, zodat hij ze geld kan geven. Rosenaide (39) heeft een zoon van zeven met een hartkwaal waarvoor speciale medicijnen nodig zijn die zij niet kan betalen. Maria (51) heeft het geld nodig om haar 21-jarige dochter die, zegt zij, niet goed bij haar hoofd is, te laten opnemen in een verpleegtehuis.

De elementaire gezondheidszorg mag dan gratis zijn in Brazilië, een simpel consult betekent vaak al een dag in de rij staan, om daarna te worden doorverwezen naar een dure specialist. Of naar een gratis arts in een onbetaalbaar verre stad. Rosenaide en Maria weten niet dat het Internationaal Monetair Fonds zeer ingenomen is met de Braziliaanse economie. Ze weten wel dat de gierende inflatie van vroeger is verdwenen. Een buskaartje, een zak rijst en een pond bonen kosten al twee jaar ongeveer hetzelfde: meer dan vroeger, en meer dan ze kunnen betalen. Daarom geloven ze de kandidaat-burgemeester, ze hebben niet zoveel te verliezen.

In het kantoor van Alfredo - Brazilië volstaat met voornamen - lopen veel energieke jongens met een telefoon in een etui op de heup in en uit. “Als hij beloofd heeft te komen, dan komt hij ook”, zegt een secretaresse achter een beeldscherm waarop al enige tijd tropische vissen heen en weer zwemmen. “Maar u moet begrijpen dat hij een zeer druk bezet iemand is.” In Maria's ogen vonkt iets. “Als hij vandaag niet over de brug komt, terwijl hij nog gekozen moet worden, waarom zou hij het dan wel doen als hij burgemeester is?”, zegt ze. “Ik laat mijn stem niet kopen.”

Pagina 6: In Brazilië telt niet de partij, maar het boegbeeld

Bij de verkiezingen in 1994 werd Fernando Henrique Cardoso gekozen tot president nadat hij als minister van Economische Zaken de hyperinflatie had teruggebracht tot een procent per maand. Inmiddels is duidelijk dat Cardoso's 'Real-plan', genoemd naar de nieuwe munt die losjes aan de dollar werd gekoppeld, ondanks zijn macro-economische succes voor veel gewone Brazilianen een stap terug betekent: levensonderhoud en allerlei belastingen zijn een rib uit het lijf, de werkloosheid is gestegen tot zeventien procent. Reculer pour mieux sauter was nooit zo besteed aan een volk dat altijd bij de dag heeft geleefd.

Tegenstanders van 'Fernando Henrique' - ook zijn voornaam is voornaam genoeg - hadden gehoopt dat sentiment nu te kunnen uitbuiten. Tevergeefs: het blijven lokale verkiezingen en ze geven geen tussentijds oordeel over de federale regering. Zo had Paulo Maluf, de vertrekkende burgemeester van de 'economische hoofdstad' São Paulo, op een golf van volkse onvrede alvast een aanloop willen nemen naar de presidentsverkiezingen van 1998. In plaats daarvan heeft hij zich tijdens de campagnes vooral moeten verantwoorden voor wat hij de afgelopen vier jaar voor de stad heeft gedaan.

Veel paulistas geloven dat het geld voor Malufs nieuwe wegen, bruggen en tunnels misschien beter aan onderwijs en gezondheidszorg was besteed. Malufs kroonprins, Celso Pitta, krijgt vandaag daarom nog een harde dobber aan oud-burgemeester Luiza Erundina, kandidaat namens de Arbeiderspartij (PT), en aan José Serra, minister van Planning in het kabinet van de sociaal-democraat Cardoso. Hoogstwaarschijnlijk moet een tweede ronde de beslissing brengen.

In Manaus, in het hart van het Amazone-woud en met anderhalf miljoen inwoners vergeleken bij de metropool São Paulo een provinciestadje, is het nauwelijks anders. “Wat heb ik aan een nieuwe zesbaans-weg naar het strand als ik geen geld heb om een auto te kopen”, zegt Francineto de Oliveira, gids in een natuurreservaat nabij Manaus. “Ik stem geen Alfredo”.

Asfaltwegen, rotondes, een sneltram tussen het centrum en de buitenwijken staan niettemin centraal in het programma van de kandidaat-burgemeester die volgens de laatste peilingen de verkiezingen gaat winnen. Voor nostalgie is geen ruimte meer in wat ooit de rubberhoofdstad van de wereld was. De paleizen die de kooplui er eind vorige eeuw lieten neerzetten hebben so wie so hun beste tijd gehad. Het eerste mega-winkelcentrum is zojuist geopend. Alleen de opera - een tempel van Schots gietijzer, Italiaans marmer, Franse leisteen en Braziliaans hout - lijkt onaantastbaar. En de rivierboten die nog steeds afzakken naar Santarem of stroomopwaarts gaan naar Iquitos in Peru, die veranderen ook weinig. Net als de vissen - meervallen, reuzenkarpers, piranha's - die ze op de markt met en kapmes in de lengte klieven.

“Manaus kan niet wachten”, luidt Alfredo Nascimento's leus. Maar zelf zou hij nog wel eens geduld moeten kunnen hebben, want ook hier hangt een tweede ronde in de lucht.

Zijn belangrijkste concurrent heet Gilberto Mestrinho, oud-parlementariër en verscheidene keren gouverneur van de deelstaat Amazonas. “Ik ken de stad, ik heb bestuurlijke ervaring, ik heb het respect van het publiek en ik weet hoe de stad evolueert in de moderne wereld - daarom ben ik de kandidaat van het volk”, zegt Mestrinho in zijn nieuwe villa, waarin alles van marmer en opgewreven hardhout is en waar een bediende voortdurend met een spuitbus insecticide langs de plinten gaat.

Van achter zijn glazen bureau zint Mestrinho op wraak. De boosdoener is in zijn ogen Alfredo's beschermheer, de huidige gouverneur Amazonino Mendes, die Mestrinho nota bene zelf heeft opgeleid. Maar Amazonino bleek een tovenaarsleerling: twee jaar geleden versloeg hij Mestrinho.

Maar het goede zal overwinnen, weet hij. Zo bepaalde de rechter tot Mestrinho's opluchting dat Amazonino ruim honderdduizend arme gezinnen vier dagen voor de verkiezingen géén dertig dollar meer mocht geven, omdat dat te veel leek op stemmen kopen. Amazonino houdt vol dat hij altijd al van plan was geweest de armsten een handje geld te geven en dat dat nu “toevallig” samenviel met de verkiezingen. De grap is - zeggen veel inwoners van Manaus - dat Amazonino na de verkiezingen wel moet doorgaan met uitdelen, omdat men hem anders alsnog van opportunisme zal beschuldigen.

Mestrinho's tweede succes was Alfredo's weigering om deel te nemen aan een tv-debat tussen de belangrijkste kandidaten uit Amazonas. “Haas”, “bange muis” en “schijthuis” valt dezer dagen te noteren uit de mond van voormalige Alfredo-fans. Het debat zou toch niet over de echte onderwerpen gaan, zo verdedigt Alfredo zich nu. “Waar was Alfredo op het cruciale moment?”, zegt Mestrinho. Het kostte hem vervolgens weinig moeite om zijn naaste concurrent af te schilderen als een zetbaas van een groep aannemers die hun plannen voor 'Manaus 2000' aan Alfredo en Amazonino hadden weten te verkopen en Manaus inmiddels hebben veranderd in een bouwput. “Bij mij zijn ze ook geweest”, zegt Mestrinho, maar ik heb ze geweigerd.

Wat Mestrinho het volk precies te bieden heeft blijft intussen onduidelijk, en ook wie zijn eigen campagne heeft gefinancierd. “Goed onderwijs voor iedereen”; “Een einde aan de corruptie”; “Goedkoop openbaar vervoer”; “Een goede gezondheidszorg” - maar aan het hoe-dan-wel? lijkt Manaus nog niet toegekomen te zijn. Bij gebrek aan beter wordt ook Mestrinho dus alleen aan de hand van zijn slogans beoordeeld.

Hoewel, er is ook enige substantie: het popconcert dat Mestrinho op de laatste dag van zijn campagne aan Manaus aanbood was een schot in de roos. Twee groepen had hij gecontracteerd: een beroemde boi bomba-band, die swingende folk ten gehore bracht waarbij de massaal toegestroomde inwoners vogeltjesdansbewegingen konden maken, en daarna het duo Zézé en Luciano, dat in heel Brazilië wereldberoemd is.

Een drijfnatte Mestrinho hield tussen beide acts een heel korte toespraak die vrijwel geheel in gejuich verdween, maar bij de toehoorders bevestigde dat alleen maar het idee dat hij hun werkelijke verlangens kent. “Zo is het”, zegt Mestrinho. “In Brazilië stemt men niet op een partij, maar op een persoon. De partij levert de structuur, maar het enige dat telt is het boegbeeld.”