Autonoom tot het bittere einde

HILVERSUM. In de moderne samenleving wordt de illusie gewekt dat de mensen steeds zelfstandiger worden. Om te werken heb je geen kantoor meer nodig, dat kan thuis. Winkelen hoeft niet, de computer bezorgt de boodschappen aan de voordeur.

De auto maakt je onafhankelijk van trein en bus, de draagbare telefoon maakt je vogelvrij en met je creditcard kun je overal ter wereld betalen. Prenatale tests kunnen je bevrijden van embryonale risico's, verzekeringen verzachten de wrede verrassingen van het lot.

Daarbij past dat mensen hun eigen keuzes volgen, nieuwe samenlevingsvarianten bedenken en zich inzake gedrag gevoel en moraal steeds minder de wet laten voorschrijven. Dat alles geeft de illusie van niemand-meer-nodig-hebben, van zelfstandigheid, van autonomie.

Een illusie, want in werkelijkheid is die autonomie alleen maar mogelijk dankzij een fijnvertakt, maar vaak onzichtbaar netwerk waarop steeds meer mensen zijn aangesloten. Als het netwerk hapert, sta je meteen met lege handen en ben je toch weer met huid en haar aan de medemens overgeleverd van wie je net dacht bevrijd te zijn.

En ook de autonomie van het gedrag en het gevoel kent zijn grenzen. Sommige vrijheden moesten met veel moeite worden bevochten, zoals het recht op abortus, andere zijn volop in discussie, zoals het recht om hasjiesj te roken of jezelf met verslavende drugs te injecteren. Op die punten blijkt steeds weer dat mensen elkaars autonomie willen inperken. Vaak zijn daar goede redenen voor, soms ook niet.

We zijn op bezoek bij Emmy Lopes Dias. Ze is een energieke vrouw van 77 jaar, ze heeft een werkzaam leven als actrice achter zich. Ze spant zich tegenwoordig in voor een recht dat sommige mensen morbide in de oren klinkt, maar dat ze zelf alleen maar vanzelfsprekend kan vinden: het recht van de oudere mens om zelf zijn leven te beëindigen. Dat recht is een jaar of vijf geleden door prof. Drion voor het eerst bepleit. Hij brak een lans voor een middel dat bij de dokter verkrijgbaar was waarmee ouderen voor de dood kunnen kiezen op een moment dat ze zelf kiezen. Sinds die tijd is de 'pil van Drion' wel een begrip, maar niet meer dan dat: hij is nog steeds niet verkrijgbaar.

Emmy Lopes Dias wenst zich daar niet bij neer te leggen. “Ik denk er al zolang over na. Dat je geestelijk achteruit gaat, dat je aftakelt - ik vind dat je dat proces zelf moet kunnen stoppen. Het zou me een heel gerust gevoel geven als er zo'n pil was, het idee dat er een humane methode is om uit het leven te stappen. Misschien zou ik hem helemaal niet gebruiken, misschien zou ik het wel voortdurend uitstellen, maar het zou me toch heel wat waard zijn als ik wist dat het wel kon.

“Ik weet dat er mensen zijn die de aftakeling willen meemaken. Dat is schitterend, dat is prachtig. Maar als je dat niet wil, zit je in een moeilijke hoek. Als ik mensen in een verpleeghuis zie, die alleen maar voor zich uit zitten te kijken, die niets meer weten... dan denk ik, dat kàn toch niet? Daar kan ik toch niet bijhoren? Je kunt je omgeving er ook niet mee belasten. Als je kinderen hebt, dan wil je toch alle moeilijkheden wel van ze overnemen? Je zou ze toch voor zoveel verdriet willen bewaren?

“Van zo'n pil kun je misbruik maken, zeggen de mensen. Je kunt er iemand mee vergiftigen. Ja, dat is waar, maar de mensen slaan elkaar nu ook al de hersens in, er zijn nu ook al genoeg manieren om iemand te vermoorden.

“Oude mensen zijn vaak depressief, zeggen de tegenstanders. Stel dat je in zo'n stemming die pil inneemt. Is dat misbruik? Ik weet het niet, het kan een goede reden zijn.”

Emmy Lopes Dias laat het niet bij woorden. Ze is met een paar medestanders druk bezig een stichting op te richten die moet bereiken dat het recht op zelfdoding erkend wordt en die gaat ijveren voor de beschikbaarstelling van geschikte middelen.

“Moeten ze dan voor iedereen beschikbaar komen? Moet je een leeftijdsgrens stellen? En waar? Dat zijn dingen die geregeld kunnen worden. Daar ga ik niet op in. Het gaat er nu om het principe erkend te krijgen.

“Veel mensen die tegen het idee zijn, vinden het bedreigend. Ze worden gedreven door angst. Maar niemand wordt tot iets gedwongen. Ik pleit alleen voor zelfbeschikking.”

Zelfbeschikking, autonomie, vrijheid. Het is iedereen gegund, en wat Emmy Lopes Dias wil, klinkt redelijk. Toch voel je ook een intuïtief verzet tegen het idee van een pil die aan alles een einde maakt. Is dat ouderwets? Is er misschien een onbewuste norm die zegt dat je er zo te gemakkelijk van afkomt? En zal dat overgaan en zullen we deze pil straks even acceptabel gaan vinden als nu abortus?

Heeft u zich wel eens voorgesteld, vraag ik haar, hoe het zal zijn om te besluiten dat het moment gekomen is? Dat u die pil pakt en hem inneemt? Emmy Lopes Dias lacht. “Ik ben actrice. Ik kan me in allerlei situaties inleven, ik heb een behoorlijke verbeeldingskracht. Maar hoe dat zal zijn weet ik niet.”