Stel vak filosofie verplicht in het VWO

In de Tweede Kamer is deze maand een wetsvoorstel aan de orde, waarin de bovenbouw van havo en VWO wordt gereorganiseerd. Daarbij wordt een eind gemaakt aan de talloze pakketkeuzen. De keuze van een leerling wordt voortaan beperkt tot vier vakkenpakketten, 'profielen' genaamd. Deze profielen zijn gericht op de vervolgopleidingen.

In één van deze profielen, namelijk cultuur en maatschappij, was filosofie aanvankelijk als kernvak opgenomen. Dat ligt voor de hand en zou een volslagen juiste, maar overigens veel te late inhaalslag zijn. Nederland is immers vrijwel het enige Europese land waar filosofie niet als kernvak op het rooster staat. Wel is met het vak al vijftien jaar geëxperimenteerd, met zeer gunstig resultaat. De twaalf scholen die aan het experiment meedoen zijn enthousiast. Het vak heeft een dermate sterke uitstraling naar andere schoolvakken, dat het op die scholen niet meer is weg te denken.

Studenten in het vervolgonderwijs die filosofie op de middelbare school hebben gehad, blijken aan dit vak zeer veel steun te ontlenen bij hun verdere studie. Ook hun docenten zijn enthousiast. De zelfstandige denkwijze, het denken op verschillende niveaus van reflectie, het leren argumenteren en nadenken over de verschillende invalshoeken van kennisvelden, het communiceren met elkaar en met 'denkers door de tijd heen': wie ermee geconfronteerd is, wil en kan niet zonder. Tijdens de lessen filosofie wordt de klas een 'denktank'. Grotere verbanden worden duidelijk, en veel van de door andere vakken geboden kennis valt op zijn plaats. Als er één vak is waar leerlingen tot echte 'intellectuelen' worden gevormd is het wel de filosofie.

Een prachtig leerplan filosofie voor het VWO van de gezamenlijke docenten filosofie is klaar, en voor het snel verkrijgen van bevoegde leraren - er zijn er overigens al veel - is een programma opgezet.

Het is verbijsterend en onbegrijpelijk dat desondanks de Tweede Kamer de staatssecretaris van Onderwijs niet steunt in haar voorstel om filosofie als één van de kernvakken van het VWO op te nemen. De voorkeur van veel partijwoordvoerders blijkt naar het vak 'Culturele en kunstzinnige vorming' te gaan, een belangrijk vak, maar één waarbij de vorming ook op andere manieren te verkrijgen is.

Blijkbaar speelt hier een soort wet van behoud van domheid: omdat vrijwel niemand ooit filosofie als vak gehad heeft, kan men de waarde ervan niet vatten. We voeren in Nederland wel een 'kennisdebat', maar zolang filosofie niet verplicht in het pakket zit, is er geen sprake van dat jongeren de kans krijgen op een werkelijke intellectuele vorming.

In de Troonrede spreekt de regering over sociale samenhang als een vitaal belang voor de samenleving. Dat is juist, en niet alleen om economische redenen. Sociale samenhang en gemeenschapsdenken betekenen veel meer. Het zijn waarden op zich. Volgens Aristoteles is het geluk van de gemeenschap het doel van elk individu. Dat betekent engagement met het openbare leven door jongeren, op een voor hen authentieke manier. Daartoe zijn kennis en vaardigheden nodig, die met name onderwijs in de filosofie kan helpen ontwikkelen.

Sara Blom liet in haar proefschrift over de intellectuele vorming in Nederland (en Frankrijk) zien hoe bedroevend het in ons land daarmee is gesteld. Hierdoor worden niet alleen individuele jongeren, maar allen geschaad.

Het moment is nu aangebroken om dit te veranderen, en filosofie als kernvak op het VWO in te voeren.