Helmut Kohl pleit voor vaste boekenprijs

FRANKFURT, 2 OKT. De vaste boekenprijs in onder meer Duitsland en Nederland staat door de uitbreiding van de Europese Unie (EU) met nieuwe lidstaten onder druk. Bij de opening van de jaarlijkse Buchmesse, gisteren in Frankfurt, hebben bondskanselier Helmut Kohl en de voorzitter van de Duitse boekhandelbranche gewaarschuwd voor de culturele gevolgen van een vrije boekenmarkt.

Volgens hen leidt liberalisering van de boekenprijzen tot vervlakking en vervolgens tot ondermijning van de politiek-culturele pluriformiteit in Europa.

Ook in Nederland steekt al sinds jaar en dag op gezette tijden de discussie de kop op of er geen einde moet worden gemaakt aan de nu nog bestaande horizontale prijsbinding. Tot nu toe is dat niet gebeurd, maar het verlangen bij vooral grote boekhandelketens neemt toe.

“Vaste boekenprijzen blijven voor de Bondsregering een zeer belangrijke onderwijskundige en cultuur-politieke opgave. Boeken zijn veel meer dan informatie alleen”, zei Kohl gisteravond in zijn openingsrede voor de 48e Buchmesse in Frankfurt. “Wellicht hebben wij in het verleden teveel nadruk gelegd op het nut van lezen en niet op het boek als geestelijke partner. Maar het is een wijdverbreid misverstand te geloven dat politiek en cultuur twee gescheiden werelden zijn, waarbij de cultuur dan ook nog vaak automatisch het vreedzame deel krijgt toegescheven. Eén blik op het verleden laat zien dat dit niet klopt.”

De pressie om de boekenprijzen los te laten en te onderwerpen aan het marktmechanisme komt in het Duitse taalgebied vooralsnog vooral uit Oostenrijk. De keten van kiosken Libro oefent grote druk uit op de Europese Commissie in Brussel om de vaste prijs van Duitse boeken ongedaan te maken, althans in Oostenrijk. De Europese Commissie heeft daaraan voorlopig nog geen gehoor gegeven, maar heeft volgens voorzitter Gerhard Kurtze van de Duitse vereniging van boekhandelaren ook nog geen duidelijk standpunt ingenomen. Er dreigt nu een 'absurde situatie' te ontstaan, aldus Kurtze. “Een enkele Oostenrijkse keten, die nog geen kwart van zijn omzet uit boeken haalt, zet de Europese Commissie onder druk. Als het boek nu zo aan de markt zou worden onderworpen, zou dat een tragedie zijn.”

Overal nemen de ketens de positie over die tot voor kort nog door de kleinere boekhandels werd ingenomen. In de belangrijkste Westerse landen is onder uitgevers en boekhandelaren sprake van voortgaande concentratie en schaalvergroting. In de Verenigde Staten domineren vier ketens nagenoeg de hele markt. Ongeveer 2400 boekhandels, behorend tot dit kwartet, beheersen daar tachtig procent van de omzet. De helft daarvan is in handen van één keten: Barnes & Nobles. De overige 10.000 boekhandels in de VS zetten de resterende twintig procent om.

In de uitgeversbranche is het niet anders. Twintig uitgevers controleren tachtig procent van de ruim 25 miljard gulden grote omzet in de VS. In Europa doet zich dezelfde ontwikkeling voor. Volgens Roland Ulmer, voorzitter van het Frankfurter beurscomplex, heeft tien procent van de Duitse uitgevers 85 procent van de omzet in handen. Het klassieke familiebedrijf is op zijn retour, aldus Ulmer.

De omzetstatistieken weerspreken overigens de vaak verkondigde prognose, dat ook het boek zelf zijn beste tijd heeft gehad. In China zou de boekenverkoop met maar liefst 41 procent zijn gestegen. In de Westerse wereld neemt de omzet eveneens toe. In de VS is de omzet in 1995 met 5,3 procent gegroeid, in de Bondsrepubliek met 3,5 procent en in Spanje met 5 procent. Alleen in Groot-Brittannië - waar de prijzen in 1994 grotendeels zijn geliberaliseerd, hetgeen niet heeft kunnen verhinderen dat ze gemiddeld met 6,7 procent zijn gestegen - is de omzet in 1995 met 4,5 procent gedaald.

De voorspelling dat de nieuwe, digitale media de markt zouden overnemen heeft zich zelfs in zijn tegendeel gekeerd. De grote Amerikaanse en Engelse uitgeverijen hebben zich van de cd-rom afgekeerd. Alleen in de sportbranche en de wetenschappelijke wereld worden er op redelijk grote schaal cd-roms verkocht. Een gemiddeld voetbal-cd'tje heeft een oplage van 35.000 en een juridische handboek verkoopt op cd-rom 4000 exemplaren. Desondanks hield voorzitter Ulmer van de beurs in Frankfurt gisteren een pleidooi voor regulering van de electronische snelwegen, met name ter bescherming van het auteursrecht. Want, aldus Ulmer, de cd-rom mag dan wel uit zijn “internet is in”.