Voorjaarsontwaken vol van dood

Voorstelling: Voorjaarsontwaken van Frank Wedekind door Toneelgroep Amsterdam. Vertaling: Gerrit Kouwenaar; decor: Paul Gallis; kostuums: Tessa Lute; regie: Gijs de Lange; spelers: Hans Kesting, Hugo Koolschijn, Barbara Pouwels e.a. Gezien 28/9 Stadsschouwburg, Amsterdam. Tournee t/m 14/1. Inl.: 020-5237800.

Drie zwarte kerkhofbomen overheersen het toneelbeeld van Voorjaarsontwaken door Frank Wedekind, uitgevoerd in de Amsterdamse Stadsschouwburg door Toneelgroep Amsterdam. Achterin is een klein perk met rododendrons te zien, een struik die veelvuldig op begraafplaatsen is aan te treffen. Een rouwrand biest het ellipsvormige, lichte decor af als de zwarte rand om een rouwkaart. Verzonken in de speelvloer liggen grote tegels die later grafzerken blijken te zijn.

Van 'voorjaar' en 'ontwaken', van lente en nieuwe bloei, vertelt deze uitvoering van Frank Wedekinds toneelstuk uit 1891 over de ontluikende seksualiteit ons weinig. Regisseur Gijs de Lange en decorontwerper Paul Gallis hebben de doodssymboliek nadrukkelijk op de voorgrond geplaatst. Ook in de kostumering geeft somber en donker de toon aan. Bovendien zijn de acteurs allesbehalve jonge, gekwelde, schuchtere kinderen op de grens van de volwassenheid, geen jeunes premiers - maar meer dan volgroeide mannen en vrouwen, variërend in leeftijd van dertig (dat is al heel jong) tot diep in de vijftig.

In het toneelstuk van Frank Wedekind, door hem op even jeugdige leeftijd geschreven als Georg Büchner zijn Woyzeck, ontdekt een stel veertien-, vijftienjarigen de pijn èn het genot, de schaamte èn de verrukking van de lichamelijke liefde. Hun stralende, nieuwe wereld wordt overschaduwd door de valse moraal en de hypocrisie van de boze, omringende buitenwereld van ouders en leraren. Twee personages gaan daaraan te gronde; het zwangere, veertienjarige meisje Wendla omdat de door haar moeder ingeschakelde arts de abortus foutief uitvoert en Moritz Stiefel, de spil van het stuk. Hij pleegt zelfmoord. Moritz is niet in staat zijn liefdesverlangens als pril en zuiver te zien; hij is zo behekst door zondebesef dat hij, met al zijn gevoelens van grote onbegrepenheid, zijn hoofd eraf schiet. Dat is een mooi motief: hij schiet zich niet in het hart maar in zijn hoofd. Daar huist de macht van het verstand dat hem zo kwelt. Hij wil de roep van zijn hart volgen, maar durft niet. In de dood glimlacht hij, zoals hij ons aan het slot laat weten.

Hans Kesting als de gevoelige Stiefel, Hugo Koolschijn als zijn rationele tegenspeler Melchior Gabor, Barbara Pouwels als Wendla, Celia Nufaar als Thea - met hun toneelspel roepen zij een wereld op van opgeschoten jongens in lange broeken met te korte kachelpijpen, van meisjes die graag 'prinsessenjurkjes' willen dragen en die het liefst wegdromen in poëziealbums en slapen op hooizolders. Kesting stileert zijn verlegenheid fraai. Hugo Koolschijn geeft het karakter Melchior treffend weer met hoekige bewegingen. We moeten in onze herinnering gaan graven en ja, zo liepen inderdaad de jongens over het schoolplein. Verderop stonden de meisjes. Met iets onaanraakbaars om hen heen, net zoals Barbara Pouwels en Celia Nufaar dat voor de jongens zijn. En net als op een schoolplein opereren de personages in groepjes.

Maar juist in een jeugddrama als Voorjaarsontwaken wreekt zich het leeftijdsverschil tussen de acteurs en de karakters, die ze uitbeelden. Kitty Courbois als de jeugdige Ilse met een kort, rood opbollend jurkje aan probeert zich zo nadrukkelijk tot een wichtje-met-hoog-stemmetje te transformeren dat ze ongeloofwaardig wordt. Eigenlijk zelden, alleen bij Hans Kesting en soms bij Hugo Koolschijn en Barbara Pouwels, keek ik door de acteur heen die wanhopig een jongeman of meisje probeerde te vertolken en ving ik werkelijk een glimp op van kinderen op de drempel van de moeilijke jaren.

Gijs de Lange heeft van Voorjaarsontwaken niet het innerlijke drama gemaakt van de jeugd die in botsing komt met de volwassenheid, al zijn de karikaturale scènes waarin de leraren van de tuchtschool als gemaskerde griezels aantreden feilloos gedaan. Deze Voorjaarsontwaken is eerder melancholiek en heel vol van dood in plaats van onstuimig-energiek, want de voorstelling gaat over oudere acteurs die hun jeugd allang kwijt zijn en nog een keer die verwarrende sensualiteit van de vijftienjarige willen beleven. Maar dat is onmogelijk. En hoewel dat ook een drama is, staat dat drama me te ver van Voorjaarsontwaken, waarheen ik met andere verwachtingen ging. Ik wilde dat de tragiek me aangreep, in plaats van dat ik er van afstand naar keek. Tussen de tekst en het personage dat de tekst zei, gaapte een onoverkomelijk wijde kloof.