Op Goldhagen maken de bezwaren weinig indruk

AMSTERDAM, 1 OKT. “Heb je hem al een hand gegeven?” Een groepje meisjes-studenten uit Maastricht omstuwt de tafel waar zoëven toch echt een bedaagd historisch debat is gevoerd. Ze moeten op hun tenen staan om, over de andere bewonderaars heen, de held van de avond te zien zitten.

De Amerikaan Daniel Jonah Goldhagen, auteur van het omstreden boek Hitler's willing executioners. Ordinary Germans and the Holocaust, praat met zijn fans.

De politicoloog Goldhagen is de Indiana Jones van de geschiedwetenschap. Jong, aantrekkelijk, welsprekend en de succesvolle schrijver van een dik boek over de uitroeiing van de joden.

De voorzitter leidde de avond in met de opmerking dat de toehoorders hadden moeten kiezen tussen Goldhagen en Michael Jackson, die nu in Amsterdam optreedt. Politiek en cultureel centrum De Balie was gisteravond al even uitverkocht als de Arena.

Zachtjes sprekend, met een lichte slis, zet Goldhagen, telkens als hij zich tegen de aanvallen van zijn gespreksgenoten verweert, zijn mond in een vriendelijke plooi.

Hij heeft een beduidende voorsprong op zijn tegenstanders: het boek heeft hij al talloze malen moeten verdedigen en hij komt net van een debattentournee door Duitsland, waar het wel iets scherper toeging dan gisteren in Amsterdam.

De Nederlandse historici Blom (directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie) en Von der Dunk sluiten zich aan bij een internationaal koor van critici met de verwijten dat Goldhagen de geschiedenis simplificeert en dat hij niets nieuws vertelt.

Vooral de pretentie dat zijn verklaring voor de jodenuitroeiing - de nazi's hoefden het antisemitisme van de Duitse bevolking niet aan te wakkeren, dat smeulde allang, klaar om op te laaien tot moordlust - een keerpunt zou zijn in de geschiedschrijving, wekt ergernis bij het historisch establishment. “Er moeten andere factoren zijn”, zegt Von der Dunk. “Die zijn er. Daar is veel literatuur over.”

De historici verwijten hem dat hij het Duitse antisemitisme, voor Goldhagen de belangrijkste verklaring voor de jodenuitroeiing, niet heeft vergeleken met dat in andere Europese landen.

Al was het antisemitisme van de negentiende eeuw in Frankrijk exact hetzelfde als in Duitsland, zegt Goldhagen, dan nog zou dat niets veranderen aan de Duitse geschiedenis. Hij laat de tegenwerping, dat een dergelijke conclusie wel degelijk zijn stelling zou ondermijnen, van zich afglijden.

De beide historici staan machteloos tegenover de zelfverzekerdheid van Goldhagen (“Als het boek zijn pretentie niet had waargemaakt, was het niet zo'n succes geworden”) en komen in het debat tot weinig meer dan een herhaling van hun kritiek.

Pagina 3: Fans omstuwen Goldhagen

De enige in de Amsterdamse Balie die tijdens het debat over de Holocaust wel tot vragen komt over de inhoud van het boek van Goldhagen, is tevens de enige niet-historicus achter de tafel, de publicist Paul Scheffer.

Hij maakt het Goldhagen lastig met simpele vragen als: waarom begonnen de nazi's pas in 1941 met de jodenuitroeiing, als volgens hem de bevolking in 1933 al zo blij was dat er een moorddadig antisemitisch regime aan de macht was gekomen?

Een zeer algemeen antwoord volgt (“Hitler was een voorzichtig politicus”), waarna Goldhagen het gesprek weer verplaatst naar eigen terrein: heel veel Duitsers wisten van de uiroeiing en ze vonden het prima, anders hadden ze er net zo tegen kunnen protesteren als ze tegen andere zaken bezwaar maakten.

De enige spreker die Goldhagen boos krijgt, is de Rotterdamse hoogleraar toegepaste maatschappijgeschiedenis, dr. H.J.G.Beunders, die zich met een omhaal van woorden afvraagt of de joodse achtergrond van de schrijver van invloed is op het boek.

Goldhagen noemt de vraag illegitimate en vindt een jouwende zaal aan zijn zijde. “Ik werd er helemaal rood van”, zal Ariane Hendriks na afloop zeggen. Nee, de derdejaars studente cultuur- en wetenschapsstudies heeft het boek niet helemaal gelezen en kan dus alleen oordelen over zijn optreden hier. En dat was de reis uit Maastricht wel waard. “Hij presenteert zijn argumenten zo goed.” Maar zijn tegenstanders... “Als dat het niveau van de historici in Nederland is!”

Na afloop voelden de deelnemers zich eerst recht op hun gemak. Blom praatte plotseling honderduit, Hij had het “zo'n ontmoedigende avond” gevonden: “Niemand beweegt.” Von der Dunk klopte op zijn aktentas: “Ik heb hier nog een hele lijst van citaten, natuurlijk. Maar daar kun je hier niet mee aankomen.” Goldhagen bloeide op in het midden van zijn schare fans ('Bedankt!' 'Goed gedaan!' Gefeliciteerd!'). Signerend gaf hij een college aan mensen die hem nu eens niet onderbraken met kritische kanttekeningen.