Gutnikov: schrijnende Britten

Concert: Orkest van de Kirov Opera o.l.v. Valery Gergjev, m.m.v. Arkadi Gutnikov, viool. Gehoord 29/9 Concertgebouw Amsterdam. Radio-uitz.: VPRO Radio 4 op nader te bepalen datum.

'Het is in tijden als deze dat werken zo belangrijk is - dat mensen nog aan wat anders kunnen denken dan elkaar opblazen!', schreef Benjamin Britten in 1939 aan een vriend, vanuit Canada, waar hij zojuist zijn Vioolconcert had voltooid. Bij de pacifist Britten vond de dreiging van de naderende oorlog zijn weerslag in de sombere en gespannen sfeer van zijn Vioolconcert.

Het is onbegrijpelijk dat dit intense werk, waarmee het tweede concert van de Britten-Sjostakowitsj Serie in het Amsterdamse Concertgebouw opende, zo sporadisch wordt uitgevoerd. Met zijn gekwelde lyriek, zijn kronkelende chromatiek en zijn grotesk dansende motoriek, doet Brittens Vioolconcert af en toe sterk denken aan de vioolconcerten van Prokofjev. Maar het Vivace, een angstaanjagende 'Dance of Death' waarin de soloviool de spot drijft met de vergeefse dromen van de mensheid, kon een scherzo uit een symfonie van Sjostakowitsj zijn.

De jonge Russische violist Arkadi Gutnikov - evenals Maxim Vengerov en Vadim Repin een leerling van Zachar Bron - en dirigent Valery Gergjev met zijn Orkest van de Kirov Opera, profileerden zich als de ideale pleitbezorgers voor Brittens ondergewaardeerde Vioolconcert. Tijdens het in de sonatevorm opgebouwde Moderato con moto ondermijnde de orkestpartij met plastische fraseringen en een alle zintuigen prikkelend scala aan klankkleuren, het melancholiek mijmerende cantabile van de solist, waarmee op aangrijpende wijze de onverenigbaarheid van idealistische hoop en realistische ironie werd onderstreept.

In het macabere Vivace bewees Gutnikov zijn kwaliteiten als begenadigd virtuoos én intelligent interpretator. Een solide techniek en een fonkelende en gedifferentieerde toonvorming, vormden de pijlers waarop Gutnikov zijn heldere uiteenzetting baseerde. Indrukwekkend was de onstuimige maar gestroomlijnde overgave waarmee hij zich op de complexe solocadens stortte, waarna Gergjev en het Kirov Orkest in de Passacaglia als een verpletterend leger 'afrekenden' met Gutnikovs ijle dromen. In de toegift, een briljante vertolking van Ysaye's Zesde solosonate, vuurde Gutnikov oorstrelend violistisch kanonnenvuur af tot in de verste uithoeken van de Grote Zaal.

Het hoogtepunt van het concert was na de pauze Gergjevs visionaire interpretatie van de Vijfde symfonie van Sjostakowitsj. Alleen Gergjev kan met een welhaast filmische precisie zulke suggestieve klanken uit de krochten en hemelen van het onderbewuste opdiepen, waarmee hij de toehoorder het ene moment gruwelijk naar de strot vliegt om hem het volgende moment tot in het diepst van zijn ziel te ontroeren.