Eigenheimer fietst zoals hij praat

De zege van Alex Zülle in de Vuelta a Espana was al enige jaren voorspeld. De 28-jarige Zwitser staat sinds zijn profdebuut in 1991 te boek als een potentiële winnaar van een grote ronde. “Alex moet je met een lasso van zijn fiets trekken”, weet zijn ploegleider Manolo Saiz.

Hij is geen doorsnee wielrenner. Hij is een buitenbeentje in de wereld van zien en gezien worden. Toen de Belg Eddy Merckx afgelopen week in Spanje op hem afstapte om een praatje te maken, dacht Alex Zülle dat hij met een opdringerige supporter te maken had. Omstanders moesten hem attenderen op de grootste wielrenner aller tijden. Eddy Merckx, de Zwarte van Tervuren, wie herkent hem niet?

Een Zwitserse journalist vertelde dat Zülle geen weet heeft van de grootheid van zijn oude landgenoot Ferdi Kübler, samen met Hugo Koblet het symbool van de naoorlogse Zwitserse wielersport. Hij is bezeten van zijn beroep, maar vraag hem niet naar zijn beroemde voorgangers. Hij is een eigenheimer. Wie Zülle hoort ratelen op een persconferentie - afwisselend in het Duits, Frans, Spaans en Nederlands - die gelooft zijn oren niet. Hij praat zoals hij fietst, als een repeteerwekker.

Het introverte karakter van de meeste wielrenners past niet bij de Zwitserse uitlaatklep. In het maandblad Sport International vertelde zijn toenmalige kamergenoot Erik Breukink in 1993: “Ik word soms gek van zijn gebabbel 's avonds op de kamer. Dan draai ik me om en ga ik slapen. Als ik niet meer antwoord op al zijn vragen, houdt hij uiteindelijk vanzelf zijn mond.”

Zülle bracht zijn jeugd door in het landelijk gelegen Wil, in de buurt van Sankt Gallen. Zijn moeder, Wilhelmina Herzelman, groeide op in het Brabantse Steenbergen. Nederlandse wielerliefhebbers vragen met grote regelmaat of Alex zich een halve landgenoot waant, maar Zülle heeft altijd beleefd geantwoord dat hij geen speciale oranje-gevoelens koestert. “Ik vind jullie aardige mensen, maar er lopen wel meer aardige mensen in deze wereld rond”, sprak hij vorig jaar in de Tour de France tegen Nederlandse verslaggevers.

Zijn vader was behalve loodgieter ook skileraar. Als kind was Alex een fanatieke skiër. Het verhaal gaat dat hij tijdens de lunch zijn skischoenen aanhield, om zo snel mogelijk op de besneeuwde helling terug te keren. Hij moest dan wel drie verdiepingen in het trappenhuis van de flat aflopen. Zijn vader leerde hem de reuzenslalom, zijn moeder stond met hete soep langs de piste.

Om zijn conditie 's zomers op peil te houden kocht hij een racefiets. Op vakantie reed hij met zijn Hollandse neefjes door het vlakke Zeeuwse land. Hij had een hekel aan wind en regen, maar zijn talent was onmiskenbaar. Hij werd lid van een wielervereniging in Fishingen. Op achttienjarige leeftijd kreeg hij een licentie. In zijn zesde koers ging hij winnend over de streep. “Ik ben zo goed dat ik stop met verven”, sprak de jonge huisschilder tegen zijn vader. Walter Zülle eiste en kreeg een schildersdiploma van zijn zoon. Alex wordt nog regelmatig aan zijn eerste beroep herinnerd, als hij bij thuiskomst een gele fiets op de beschilderde garagedeur ontwaart. Een grapje van de architect.

Na een overwinning in de hoog aangeschreven amateurkoers Grote Prijs Wilhelm Tell kreeg Zülle in het najaar van 1991 een profcontract aangeboden bij Once. Ploegleider Manolo Saiz had aanvankelijk zijn bedenkingen. “Ik vond dat oorbelletje maar niets.” Op de fiets kon de jonge Zwitser meer bekoren. Saiz is nog altijd lyrisch over het karakter van zijn kopman. “Hij gaat door tot het gaatje, zelfs als het niet meer verantwoord is, zoals in de Vuelta in 1992. Toen was hij zwak, ziek en misselijk en moest ik hem met een lasso van de fiets trekken.”

Volgens Saiz heeft Zülle recht op de zege in de Vuelta. “Hij heeft heel constant gereden, de belangrijkste voorwaarde in een grote ronde. Na al zijn inspanningen heeft hij dit verdiend.” Zijn trainingsmaat Rolf Järmann is niet verbaasd over het succes. “Ik ken hem een beetje. Als Alex tijdens een trainingsrit constant aan het klagen is en tegelijkertijd als een stier tekeer gaat, kan iedereen zijn borst natmaken”, wordt Järmann geciteerd in de Zwitserse krant Sport Zürich.

De 28-jarige Zülle heeft de ideale leeftijd voor een wielrenner, die doorgaans pas op zijn dertigste aan zijn plafond zit. Toch moet de eerste grote zege in zijn carrière op juiste waarde worden geschat. De Vuelta a Espana is aanzienlijk minder zwaar dan de Giro d'Italia of de Tour de France. Critici beweren dat Zülle voor het allergrootste werk net iets te klein is. Hij is een begenadigde tijdrijder, maar zijn klimmerskwaliteiten zijn beperkt. Zijn schokkerige houding op de fiets heeft nooit de schoonheidsprijs verdiend. Zülle is volgens de meeste ingewijden een respectabele subtopper.

Zijn beminnelijke houding kwam hem deze maand in de Vuelta goed van pas. In de wielersport is elke vriendschap met een renner van een andere ploeg van harte welkom. In de laatste bergetappes werd Zülle, rijdend op zijn tandvlees, geassisteerd door de concurrentie. Zijn landgenoot Tony Rominger had ogenschijnlijk geen directe belangen bij een triomf van Zülle, die in zijn kielzog naar boven fietste.

Waarschijnlijk wordt de rekening - volgens goed gebruik in wielerkringen - over twee weken vereffend bij het wereldkampioenschap in Lugano, waar de sponsorbelangen slechts een ondergeschikte rol spelen. Op het WK rijden de coureurs in landenploegen. Zülle is geen renner voor eendaagse wedstrijden. Rominger hoopt in zijn nadagen voor eigen publiek nog één keer te stunten.

In de Vuelta kon Zülle vertrouwen op zijn sterke ploeg. Hij zag zijn rivalen voor het eindklassement één voor één afvallen. Zelfs een voedselvergiftiging in het rennershotel kon de kopman van Once niet verontrusten. Terwijl zijn ploeggenoten brakend langs de berm stonden, reed de kopman onverstoorbaar naar Madrid. “Ik had geen trek in rijstevlaai. Ik heb wat anders gegeten dan de andere jongens”, zo verklaarde hij zijn gezonde lichaam.

Zijn onstuimige rijstijl heeft hem in het verleden meer dan eens de kop gekost. In 1993 werd hij in de Vuelta in tactisch opzicht verslagen door Rominger. Na dertien dagen in het amarillo moest hij de leiderstrui in de laatste dagen afstaan. In de Tour de France kwam hij deze zomer zwaar ten val in een afdaling, nadat hij in vliegende vaart zijn regenjas wilde uittrekken. Insiders fronsten hun wenkbrauwen: hoe kan een brildrager zo veel risico's nemen?

De bril van Zülle is een wonderlijk geval. Het montuur is door een fabrikant speciaal voor hem ontworpen. Van een afstand lijkt het alsof hij een soort lasbril draagt. Op jeugdfoto's is de kleine Alex al met borrelglazen te zien. Volgens zijn moeder is een onderontwikkelde oogspier de oorzaak van een lichte vorm van scheelheid.

Door zijn valpartij verspeelde Zülle veel kostbare tijd in de etappe naar Les Arcs. Zijn manmoedige pogingen tot eerherstel waren gedoemd te mislukken. Saiz verplichtte hem revanche te nemen in de Vuelta, waar hij aanvankelijk niet aan de start zou verschijnen. Hij is zijn ploegbaas om verschillende redenen veel dank verschuldigd. “Ik heb me altijd op mijn gemak gevoeld bij Once. Er hangt een heel relaxte sfeer. De gastvrijheid en de spontaniteit van de Spanjaarden geven mij een goed gevoel. De mensen zijn echt wielergek. In Spanje kan ik niet onopgemerkt over straat lopen. In Zwitserland ben ik nog altijd Mister Nobody.”