Een wereld van verdwenen verschijnselen

Beeld van Nederland, deel 11 en 12, NOS/Strengholt Licensing, ƒ 39,95 per stuk.

Tien delen omvatte de serie Beeld van Nederland tot dusver - tien videobanden, anderhalf uur per stuk, die de vaderlandse geschiedenis vertellen van 1940 tot 1990, op basis van beelden uit het door de NOS aangekochte archief van het Polygoon-bioscoopjournaal. Thematische documentaires met een dwingende verhaallijn of een oorspronkelijke invalshoek waren er niet van gemaakt, en toch is het een waardevolle serie, door de chronologisch gerangschikte keuze uit een schat aan visueel materiaal.

Bij wijze van toegift heeft de NOS er nu nog twee afleveringen aan toegevoegd: deel elf over de jaren dertig en deel twaalf over de jaren twintig. Nog méér dan in de vorige delen is gebruik gemaakt van beelden die zelden of nooit meer te zien zijn. In het oudste materiaal gaat een wereld open van stoomtrams, politici met hoge hoeden (of een echte ministerssteek), tabaksteelt op de zandgronden bij Rhenen en andere verdwenen verschijnselen. Stijfjes poseren beroemde acteurs als Willem Royaards en Louis Saalborn, de bemanning van de Fokker F7, de winnaar van de eerste TT-races, de drenkelingenredder Dorus Rijkers en een Drents armoedzaaiersgezin voor de camera, alsof ze bang zijn dat door te bewegen het beeld onscherp zou worden. Josephine Baker wordt bij haar aankomst op het Haagse station Holland Spoor toegejuicht, en de componist Igor Stravinsky loopt met een grote geruite pet op langs een rustig Hollands weggetje.

In gedachten zie ik die eerste cameralieden zwoegen met hun logge apparatuur, hun driepoot en hun technische restricties. Binnenopnamen waren, vanwege het gebrek aan licht, nog niet mogelijk. Als de Haagse Bijenkorf of het Amsterdamse Tropenmuseum wordt geopend, zien we dan ook alleen de buitenkant. En bij vorstelijke personen moeten ze op eerbiedige afstand blijven; close-ups zijn er niet bij. Geluiden evenmin; op de band over de jaren twintig zijn alle geluidseffecten en alle muziekflarden nieuw toegevoegd. Het commentaar praat alles aan elkaar, soms via wonderlijke bruggetjes - nadat we de Nederlandse ruiterploeg uit 1928 hebben gezien, luidt de tekst: “Behalve paarden waren er in ons land ook tienduizenden trekhonden.” Waarna er iets over trekhonden volgt.

Pas uit 1931 dateert het eerste authentieke geluid. Eén van de eerste geluidsreportages ging over een zangwedstrijd voor kanariepietjes, waarbij een heer in beeld tegen een kooitje zit te praten: “Hallo vogeltjes, het gaat hier om het kampioenschap van Nederland! U zingt hier op het ogenblik voor Polygoon!” Talloze prominenten laten daarna hun stem horen, onder wie de schaker Max Euwe, de wielrenner Arie van Vliet, de NSB-leider Mussert in een exclusieve toespraak voor Polygoon, de cabaretiers Koos Speenhoff en Louis Davids, de architect Berlage, de gezagvoerder van de Uiver - en te veel om op te noemen. Dat geldt trouwens voor beide banden, waarmee het project waardig is afgesloten.

    • Henk van Gelder