Onbewuste visuele beïnvloeding kan, maar beklijft kort

Kunnen onzichtbare boodschappen, vliegensvlug geprojecteerd op filmdoek, televisie of computerbeeldscherm, onze beslissingen beïnvloeden? Wilde verhalen doen de ronde over sigarettenfabrikanten en frisdrankenfirma's als Coca Cola die hun reclame als enkele beeldjes in films zouden verwerken, waardoor mensen ongemerkt tot roken en coladrinken zouden worden aangezet.

Onderbewuste beïnvloeding (subliminale priming) bestaat, maar slechts zeer korte tijd, concluderen psycholoog Anthony Greenwald en twee collega's van de University of Washington na een onderzoek waarbij ze proefpersonen achter een beeldscherm plaatsten waarop een onzichtbare boodschap flitste, na een korte wachttid kregen de proefpersonen een tweekeuzevraag voorgelegd. Greenwald kon de antwoorden op de tweekeuzevraag beïnvloeden met de priming, maar na eentiende seconde is het effect weer verdwenen (Science, 20 september).

De duur van de onzichtbare boodschap werd gevarieerd (17, 33 en 50 milliseconde), evenals de wachttijd tussen flits en vraag (variërend van 67 tot 400 milliseconde). De proefpersonen kregen twee soorten vragen voorgelegd. Bij de ene opgave moesten ze kiezen of een opgegeven voornaam typisch een meisjes- of een jongensnaam is. Bij de andere was de vraag of een gegeven woord een plezierig of een onplezierig gevoel oproept. De subliminale beïnvloeding bij de jongens-meisjeskeus hield bijvoorbeeld in dat subliminaal een naam werd aangeboden die onomstotelijk als jongensnaam (Peter) zal worden benoemd. Volgt daarna een naam waarbij twee interpretaties mogelijk zijn (Warna), dan werd na een Peter-priming Warna vaker een jongensnaam worden genoemd, althans als de wachttijd tussen beïnvloeding en vraag niet langer dan 100 milliseconde was.

De onderzoekers schrijven hun artikel in het besef dat er al stapels onderzoeken over subliminale priming zijn gepubliceerd, met tegenstrijdige resultaten. Als onderzoeksresultaten een marginaal effect aangeven, richt de discussie zich daarna meestal op de onderzoeksopzet. Greenwald en mede-auteurs wijzen er nu op dat effecten van subliminale priming alleen optreden bij wachttijden korter dan 100 milliseconde. De onderzoekers merken op dat de wachttijden tot nu toe meestal langer dan 250 milliseconde waren. Het verbaast hen niets dat zo vaak is ontkend dat subliminale priming bestaat. Het bestaat, volgens hen, maar zo kort dat het de sigaretten- en colaverkoop in de pauze van de bioscoopfilm niet beïnvloedt. Zichtbare beïnvloeding is veel effectiever, zo hebben de onderzoekers in hun onderzoek aangetoond, daarbij is een effect nog langer dan 400 milliseconde merkbaar.