Een betoverende luchtmis

Het is half negen in de avond. De schemering valt al in, maar toch zijn we nog ruim een uur te vroeg. Er zit niets anders op dan rustig af te wachten. We zijn de enige bezoekers en dat, is ons gezegd, zal waarschijnlijk ook wel zo blijven. De witte ruimte waar we ons bevinden is leeg, op rechte grijsgeverfde banken langs de wanden na. Het gebouw is een simpele kubus van gegalvaniseerde golfplaat, zonder ramen, en met een vierkant gat in het dak. Door dat gat zien we de steeds donker wordende avondlucht.

Hier, in een park in het zuidoosten van Ierland, zal zich vlak voor het vallen van de duisternis de 'Air Mass' van de Amerikaanse kunstenaar James Turrell (52) afspelen. Het is een soort spel met licht dat ontworpen is door Turrell, maar dat door de bezoeker zelf gespeeld moet worden. Hoe, dat weet ik nog niet precies. Ik weet alleen dat we straks naar eigen inzicht lichtknopjes moeten bedienen.

De 'Kilfane Watergarden' waar het gebouw staat is werkelijk prachtig. Deze tuin is in de 18de eeuw aangelegd rondom een waterval in een beboste vallei. Smalle kronkelpaden voeren afwisselend door donkere stukken bos, langs snelstromende bergbeken waar varens en wilde bloemen groeien, over bruggetjes, steeds dieper het dal in. Plotseling sta je dan oog in oog met de waterval die al van verre te horen was. Hier is een 'cottage orné' met rieten dak, waar de wandelaar zich 's middags kan verpozen met thee en scones. Het park wordt beheerd door Susan en Nicholas Mosse. De Amerikaanse Susan is kunsthistoricus en heeft, zo'n 20 jaar geleden, in Californië ooit lezingen bijgewoond van Turrell en van andere leden van de Light and Space Movement. Deze kunstenaars wilden niet langer objecten vervaardigen, maar wijdden zich aan 'een onderzoek naar de rijkdom van visuele ervaringen', zoals zij het noemden. Nicholas Mosse is pottenbakker. Hij groeide op in een familie van Quakers, net als Turrell. Het licht speelt in de belevingswereld van de Quakers, een van oorsprong Engelse godsdienstige beweging uit de 17de eeuw, een bijzondere rol. Hun eredienst bestaat vooral uit stilte en contemplatie. Zij gaan uit van een innerlijke openbaring, door hen 'inner light' genoemd. Dit innerlijke licht, waarvan iedereen iets in zich draagt, beschouwen zij als de bron van alle kennis.

Toen Susan en Nicholas Mosse beheerders werden van het park besloten zij dat ze iets uit het heden aan de historische tuin wilden toevoegen. Een gebied naast hun woonhuis, aan het begin van het park, is nu vrijgemaakt voor hedendaagse kunst. 'Air Mass' is het eerste kunstwerk. Het stond eerst opgesteld in de Hayward Gallery in Londen, en is door Turrell aan de Kilfane tuin geschonken.

Het is inmiddels al aardig donker geworden. Nicholas Mosse is dekens komen brengen tegen de kou, en ook een jong poesje voor het geval mijn kinderen zich zouden vervelen. Ik denk terug aan mijn ontmoeting met Turrell, enkele maanden geleden in Den Haag. Turrell heeft daar in de duinen een observatorium gebouwd, 'Hemels Gewelf' geheten, dat vandaag geopend wordt voor het publiek. Daarvoor heeft hij een duinpan zorgvuldig geëgaliseerd zodat niets de blik belemmert. In dit observatorium ervaart de bezoeker de lucht als een koepel, rustend op de randen van een duinpan. Het hemelgewelf is hier dus in de letterlijke zin van het woord te aanschouwen, zoals ik zelf heb kunnen zien.

Eindelijk is het zover, het is half tien en bijna donker. Mijn zoon van 11 jaar werpt zich op als lichttechnicus en draait de lampen, die boven een richel langs de wanden verstopt zitten, voluit aan. Het lavendelblauwe vlak in het plafond verandert plotseling in donkerblauw fluweel. Dan, met minder licht, verandert het in helder turkoois, koel contrasterend met het geeloranje licht van de lampen. Als met één doorgaande beweging het licht van links naar rechts van zwak naar sterk wordt gedraaid, dan vervloeit het luchtvlak van turkoois en azuur naar aquamarijn en, ten slotte, diepblauw als inkt. Het is een schitterend schouwspel. Steeds gewaagder wordt het kleurenspektakel, de lucht afwisselend doorzichtig als in een aquarium en ondoorzichtig als velours. Nu eens fel zinderend, het volgende moment een rustige diepe poel. Een oneindige reeks tinten blauw, of alleen maar die ene kleur, heel langzaam overgaand naar een volgende. 'Air mass' heeft twee betekenissen, de lucht als bijna tastbare materie, en een mis gewijd aan de lucht. De laatste betekenis is toch wel het mooist: een jubelende, barokke mis.

Voor informatie over het Hemels Gewelf: Stroom, Haags centrum voor beeldende kunst, Spui 193-195, Den Haag, tel. 070-3658985. Bij Stroom zijn ook tot januari 1997 twee lichtinstallaties van Turrell te zien.