De bus is veilig, de metro niet

Teresa is niet haar echte naam. Ze woont zeseneenhalf jaar in Frankrijk maar nog iedere dag kan de klop op de deur komen. Gekomen op een toeristenvisum, gebleven zonder verblijfsvergunning. Zij heeft niets te winnen bij bekendheid, laat staan bij een foto. Zelfs de illegaliteit in een Frankrijk dat zich van vreemdelingen vervreemdt, is aantrekkelijker dan het nietsdoen in de heuvels die zij thuis noemt.

Praktijkles nummer één: uit de buurt blijven van Fransen in uniform, ook voor haar als betrekkelijk licht gekleurde Zuidamerikaanse. “Ik zorg dat ik niet rondloop op plaatsen waar veel Afrikanen bij elkaar zijn.” Waar het zwart ziet is de politie ook van de partij, is haar ervaring. Daarom ook is de metro in Parijs geen aantrekkelijk middel van vervoer: er wordt te veel gepatrouilleerd, zeker sinds de bommencampagne van vorig jaar. De bus is veiliger: minder petten en je kunt er makkelijker uit.

Praktijktip nummer twee: heb geen kinderen, want dan ben je op zoveel meer instanties aangewezen dat je vraagt om moeilijkheden. Zelfs als je aan de kinderbijslag voorbij gaat, heb je te maken met ziekenhuizen en scholen. Vooral scholen staan administratief dicht bij de overheid. Teresa heeft een vriendin die na de eerste schooldag van haar kind de vreemdelingenpolitie op bezoek kreeg. “Maar misschien zouden wij het wel durven proberen hier in Parijs. We kennen een landgenoot die bij de politie werkt; hij heeft zelf ook geen geldige papieren...”

Immigratie is in Frankrijk in de eerste plaats een moreel debat. Feiten en cijfers worden nauwelijks gevraagd en ook niet gegeven. Totale onzekerheid is het meest gemeenschappelijke kenmerk van de talloze illegalen in Frankrijk. Volgende week trekken weer duizenden 'sans papiers' door de straten van Parijs. Vorige week eiste 'Het Derde Sans-Papiers Collectief' met de bezetting van een politiebureau de aandacht. De naam verwees naar de twee eerdere groepen illegalen die deze zomer de kerken van Saint-Ambroise, respectievelijk de Saint-Bernard in Parijs bezetten om erkenning te vragen voor hun morele recht om - vaak na jaren werken met een verblijfsvergunning en afdracht van sociale premies - in Frankrijk te mogen blijven.

Waren het eerste en het tweede front vooral bevolkt door Afrikanen, het derde collectief dat de anonimiteit doorbreekt komt uit 21 landen. Nu zijn er ook veel Aziaten bij, zoals die Chinese vrouw die de Franse geboorte-bewijzen kan laten zien van haar drie in Parijs (in '85, '88 en '91) geboren dochters. Als zij terug moet, kan zij op strafmaatregelen rekenen omdat twee kinderen in China het toegestane maximum is.

Teresa en haar man horen tot het legioen illegale vreemdelingen uit de hele wereld, die naar schatting meer dan één procent van de bevolking van Frankrijk uitmaken. De cijfers variëren van 300.000 tot meer dan een miljoen mensen die zich zonder geldige verblijfspapieren permanent in het hartland van West-Europa hebben gevestigd. Tot zij 'naar de grens worden geleid'. Van 1 januari tot en met 12 september zijn dit jaar 8.826 ongewenste vreemdelingen op het vliegtuig gezet. Sinds maart '95 zijn het er al 16.696. De minister van binnenlandse zaken Jean-Louis Debré beroemt zich er op dat hij sinds kort twee retourzendingen per maand organiseert. 'Het controleren van de immigratie-stroom' is één van de topthema's van de Franse politiek, ook al ontkennen deskundigen dat die stroom groeiend is. Een recent parlementair rapport kwam met 46 nieuwe maatregelen: weigering medische zorg aan illegalen tenzij in acute noodsituaties, opzetten vingerafdrukken-archief voor visum-aanvragers uit risico-landen, afnemen burgerschapsrechten voor Franse werkgevers van illegalen, verlenging administratief voorarrest illegalen, enz.enz.

Ondanks dit klimaat is Teresa op een verlegen manier een tevreden mens. “Ik leef niet steeds in angst”, vertelt zij in haar kleine, donkere appartement in de binnenstad van Parijs. “We doen onze inkopen in de buurt en hebben werk. Aan de rand van de stad is een winkel waar wij eten en kruiden uit ons eigen land kopen.” Zij maken beiden schoon, in een klein restaurant, en bij verschillende andere instellingen. Eén werkgever van haar man huurt formeel het appartement waar zij in wonen. “Daar hebben we geluk mee, want zelf zouden we niet de voor een huurcontract vereiste verblijfsvergunning en salarisstrook kunnen laten zien. Ook de telefoon en gas, water en licht staan op zijn naam.” Is ze zo niet erg afhankelijk van die werkgever? Teresa slaat haar ogen neer.

Ze is verzekerd tegen ziektekosten. De premie voor het ziekenfonds wordt voor haar afgedragen door een buitenlandse instelling waar Teresa werkt. Dat kan kennelijk hoewel zij als illegaal voor de overige sociale verzekeringen niet in aanmerking komt. Als zij ziek wordt of een ongeluk krijgt zijn zij en haar man in principe verzorgd, maar tegen arbeidsongeschiktheid of werkloosheid zijn zij niet verzekerd. Ook met de belastingdienst kan zij geen betrekkingen onderhouden. Zoals er evenmin sprake is van het sparen voor pensioen of AOW. Op haar 34-ste maakt Teresa zich daar niet veel zorgen over. Zij en haar man maken geld over naar hun moederland, “om later misschien een kippenboerderijtje van te beginnen”.

Niet alle illegalen kunnen zich zo ongemerkt en goed aangepast door het Franse straatbeeld bewegen zonder veel Frans te kennen. Het GISTI (Groupement d'information et de soutien des travailleurs immigrés), de Franse mensenrechten liga, burger-steuncomités en andere liefdadige organisaties, meestal met een kerkelijke- of een vakbondsachtergrond, doen van alles om het dagelijks leven van illegalen dragelijker te maken. Ze zamelen kleding in, delen voedsel uit en houden spreekuren. Maar in een land waar tienduizenden legaal in Frankrijk verblijvende buitenlanders, niet afkomstig uit de Europese Unie, al jaren de uitkeringen voor 'volwassen gehandicapten' en 'bejaarden bijstand' wordt geweigerd, blijft het helpen van illegalen sisyfusarbeid.

Frankrijk is allang geen asielland meer. Het merendeel van de illegale immigranten zijn mensen die een beter leven zoeken, en zich daarbij niet laten weerhouden door wetgeving die steeds sterker onder invloed staat van de mentaliteit van het extreem rechtse Front National. Het gevoel van opgejaagd wild zijn neemt toe. Dat getuigen de honderden die in heel Frankrijk dezer dagen uit de schaduw treden omdat ook de traditionele solidariteit onder familie en vrienden de aantallen werkloos gemaakten niet meer kan opvangen.

Teresa en haar man hebben geen ouders of andere familieleden hier in het land, dat is het grootste gemis. Gaan zij wel eens terug op bezoek? “Het is erg duur. Om hier te komen moest ik zeker 10.000 francs (meer dan 3.000 gulden) betalen aan het bureautje dat de reis en de formulieren regelde. Bovendien: we kunnen het land wel uit, maar we komen er niet meer in.” Daarom is zelfs een reisje naar Duitsland of België niet aantrekkelijk, ook al betalen de meeste van hun werkgevers onverplicht een paar weken vakantie door. Wie, ondanks Schengen, bij de grens wordt aangehouden, loopt tegen de lamp. “Een vriendin van ons - ook zonder papieren - is hier op straat opgepakt, maar die agenten waren aardig. Ze zeiden: 'hou je koest en loop door'. Een andere landgenoot is wel het land uitgezet. Die is waarschijnlijk verklikt door een Franse collega die werd ontslagen en de politie misschien heeft getipt.”

De grens voor vakantie overgaan, dat is het risico niet waard. Voor Teresa en haar man is een weekje Lourdes al jaren een ideale vakantie. Een beetje extra steun van hogerhand kunnen zij goed gebruiken.