Studies in corruptie en paranoïa; Het Amerika van regisseur Alan J. Pakula

Alan J. Pakula verbeeldde in All the President's Men en Klute de politiek-morele crisis waarin Amerika begin jaren zeventig verkeerde. De regisseur houdt op het Nederlands Filmfestival de Cinema Militans-lezing.

'Don't feel sad about losing your virtue. I knew you would; everybody always does.' (Uit: Klute, 1971)

De jaren zeventig worden door veel Amerikanen beschouwd als het grauwste tijdvak van hun recente geschiedenis. De oorlog in Vietnam, die de Verenigde Staten politiek had verdeeld, was bloedig en smadelijk verloren; om de idealen van de ooit zo vieve tegencultuur maakte niemand zich meer druk; en in het Witte Huis zetelde Richard Nixon, een imperial president die even onbetrouwbaar als paranoïde was en uiteindelijk in 1974 wegens leugens en machtsmisbruik gedwongen zou worden om af te treden.

In dit Amerika zonder zelfvertrouwen, beheerst door achterdocht en politieke corruptie, maakte en situeerde Alan J. Pakula (New York, 1928) zijn beste films. De bekendste is All the President's Men (1976), over de ontrafeling door twee journalisten van de Watergate-affaire die Nixon ten val bracht. Maar in twee eerdere thrillers had Pakula zijn pessimistische visie op de politiek-morele crisis in Amerika ten minste zo duidelijk verbeeld. Wie Klute (1971) en The Parallax View (1974) had gezien, wist dat de meeste mensen iets te verbergen hebben en dat autoriteiten het best gewantrouwd kunnen worden.

De hoofdpersoon van Klute, gespeeld door Donald Sutherland, is een privédetective die de verdwijning onderzoekt van een brave wetenschapper uit een Amerikaanse voorstad. Het spoor leidt naar een callgirl (Jane Fonda) met wie de wetenschapper een relatie had. Maar belangrijker dan de oplossing van het raadsel is de psychologische ontwikkeling van de wat wereldvreemde John Klute. Niet alleen begint hij zich te realiseren wat voor goede voedingsbodem het anonieme stadsleven is voor 'a Jekyll & Hyde existence', ook verliest hij zijn eigen onschuld: tegen zijn beroepscode in laat hij zich verleiden door de prostituée die hij moet uithoren (en vervolgens beschermen).

De sfeer van achterdocht en geheimzinnigheid die Klute beheerst - de film is een spervuur van broedende blikken, hypnotiserende muziek en dreigend rinkelende telefoons - is nog sterker aanwezig in The Parallax View, de derde film die Pakula regisseerde. Hierin komt een onconventionele journalist (Warren Beatty) op het spoor van een wijdvertakte organisatie van Amerikaanse bovenbazen die onafhankelijke politici laat vermoorden. Maar voordat hij de kans krijgt het complot te onthullen, wordt ook de journalist neergeschoten. Met een on-Hollywoodiaans cynisme eindigt de film zoals hij begonnen was: met de beelden van een senaatscommissie die - zoals de Warren Commission na de dood van Kennedy - de burgers verzekert dat de politieke moorden zijn gepleegd door een alleenstaande gek.

Verrotting

“Ik ben gefascineerd door het klassieke Amerikaanse thema van de Loss of Innocence,” luidt een uitspraak van Alan Pakula, die - na voorspraak van zijn schoonzoon, de Nederlandse Hollywoodproducent Pieter Jan Brugge - de Cinema Militans-lezing houdt op het zestiende Nederlands Film Festival. In de meeste films van Pakula is het de Amerikaanse samenleving die met een schok de harde werkelijkheid onder de neus gedrukt krijgt, soms is het een naïef individu. De door Harrison Ford gespeelde officier van justitie in Presumed Innocent (1990) bijvoorbeeld, die geconfronteerd wordt met de verrotting van het rechtssysteem en zich moet verlagen tot wheeling and dealing als hij zelf onder vuur komt te liggen. Of de beginnende schrijver Stingo, de hoofdpersoon van de succesrijke bewerking die Pakula in de jaren tachtig maakte van de roman Sophie's Choice van William Styron.

De 22-jarige Stingo in Sophie's Choice verliest zijn fris-Amerikaanse onschuld (ook seksueel) door zijn contact met Sophie en Nathan, twee joden uit de Oude Wereld die net uit het concentratiekamp zijn gekomen en hun trauma's proberen te begraven onder een lawine van leugens en fantasieën. Net als Klute en de journalist in The Parallax View moet Stingo inzien dat de waarheid niet heilzaam is, maar levensbedreigend.

Niet alleen thematisch is Sophie's Choice typisch Pakula. De film is ook een voorbeeld van Pakula's kwaliteiten als acteursregisseur. Voor haar rol als de Pools-Amerikaanse Sophie won Meryl Streep een Oscar, terwijl Kevin Kline als haar verknipte geliefde een van zijn beste rollen speelde. Jane Fonda kreeg elf jaar eerder haar eerste Academy Award voor Klute, en Liza Minnelli werd in 1969 genomineerd voor haar rol als Pookie in Pakula's regiedebuut The Sterile Cuckoo. Zelfs Burt Reynolds, toch niet Hollywoods grootste character actor, leverde onder leiding van Pakula een memorabele prestatie als de verlegen modderaar in de relatiekomedie Starting Over (1979).

Laatbloeier

Niet bekend

Pakula's recentste film is The Pelican Brief, een van de vele John Grishamverfilmingen die de afgelopen jaren de bioscoop hebben bereikt. Het is een een gelikt produkt waarin adequaat wordt geacteerd door bankable stars als Julia Roberts en Denzel Washington, maar dat qua spanning of overtuigingskracht niet kan tippen aan zijn grote films uit de jaren zeventig. En dat terwijl de plot van The Pelican Brief - een journalist en een naïeve rechtenstudente ontrafelen een moordcomplot in presidentiële kringen - hem op het lijf geschreven was. Het klinkt pijnlijk, maar The Pelican Brief lijkt nog het meest op een parodie op een Pakula-film - compleet met verdorven hoogwaardigheidsbekleders, afgeluisterde telefoongesprekken en afspraakjes in parkeergarages, maar zonder de beklemmende ondertoon.

Als studie in corruptie of paranoia is The Pelican Brief een zwaktebod. De oude meester Pakula is allang overvleugeld door zijn geestelijke erfgenamen, van wie Oliver Stone de bekendste is. Wie wil navoelen wat voor indruk de 'paranoia trilogy' van Pakula in de jaren zeventig maakte, kan beter kijken naar films als JFK en Nixon, waarin de angst voor overheidscorruptie en complotten op hoog niveau heel wat vakkundiger geëxploiteerd wordt dan in The Pelican Brief of Presumed Innocent. Van de recente politieke thrillers van Alan Pakula zul je geen achtervolgingswaan krijgen; die zijn meer geschikt voor een gezellig avondje uit.

Alan J. Pakula houdt op zondag 29 sept. (15u) in de Utrechtse Pieterskerk de Cinema Militans-lezing 'over de positie van de film'. Ter gelegenheid daarvan worden tijdens het Nederlands Film Festival alle in dit stuk genoemde films van Pakula vertoond (met uitzondering van 'Starting Over' en 'Presumed Innocent'). De bekendste films van Pakula zijn in de videotheek te huur.