Nogmaals Newton

David and Judith Goodstein. Feynmans Lost Lecture. The Motion of Planets Around the Sun. W.W. Norton and Co, 191 blz., ƒ 84,55

In 1961 zijn de eerstejaarscolleges natuurkunde op het gerenommeerde California Institute of Technology (CalTech) hoognodig aan verversing toe. Daarom wordt de dan al beroemde fysicus Richard Feynman gevraagd om deze gedurende één jaar twee maal per week te gaan geven. Feynman stemt toe. Het verzoek betekent voor hem dat hij eindelijk zijn grote doel kan gaan verwezenlijken: de volledige natuurkundige kennis in al zijn samenhang in beeld te brengen. Hij wil - zoals hij zelf zegt - een Guide to the Perplexed schrijven.

Wanneer in het najaar tweehonderd studenten voor het eerst zijn collegezaal binnen lopen, weten ze niet dat ze een historisch jaar tegemoet zullen gaan. Want als Feynman nog maar een paar maanden bezig is, begint de faam van zijn colleges zich al in de wetenschappelijke wereld te verspreiden. Ook het jaar daarop zet hij zijn lessen voort, waarna deze uiteindelijk bijeen gebracht zullen worden in wat - nog altijd - de drie donkerrood gekleurde Lectures on Physics zijn, misschien wel de beroemdste natuurkundeboeken ter wereld.

In het voorwoord van zijn Lectures gaf Feynman al aan dat drie (facultatieve) colleges niet waren opgenomen, en ook een vierde haalde het uiteindelijk niet. Maar er was er nog één, die in 1992 tussen de papieren van een collega werden gevonden. Het waren de aantekeningen van een tot op dat moment volledig vergeten lezing: 'De Beweging van de Planeten Om De Zon'. Bovendien werden geluidsbanden ontdekt waar onder andere deze lezing op te horen was. Judith Goodstein, de beheerder van de archieven, besloot deze 'lost lecture' aan de vergetelheid te ontrukken. Samen met haar echtgenoot, zelf een natuurkundehoogleraar, slaagden zij er in om Feynmans uitleg te reconstrueren.

Het betrof niet zomaar een lezing. Feynman had zich tot taak gesteld een van de meest memorabele ontdekkingen uit de geschiedenis van de natuurkunde voor zijn studenten uiteen te zetten: Newtons bewijs dat de planeten zich in elliptische banen rond de zon bewegen. Bovendien wilde hij daarbij alleen de simpele 'meetkunde van het platte vlak' gebruiken, alleen datgene waar Newton zelf ook de beschikking over had gehad. Tegenwoordig kan het allemaal veel gemakkelijker door gebruik te maken van moderne, meer geavanceerde wiskundige technieken. De Goodsteins komen dan ook haast superlatieven tekort om Newtons prestatie te beschrijven. Maar ook die van Feynman mag er zijn, zij het dan op het educatieve vlak. Stap voor stap neemt hij zijn studenten mee in het voetspoor van zijn geniale Engelse voorganger. Voor wie toch moeite heeft hem te volgen is er een uitgebreide uitleg van de Goodsteins. Daarmee kan iedereen die nog enigszins beschikt over de wiskundekennis uit zijn middelbare schooltijd het verhaal volgen. Tenslotte is het natuurlijk het allerleukst om Feynman met zijn karakteristieke Newyorkse accent zelf aan het woord te laten. Letterlijk, want op de bijgeleverde CD is de lezing integraal opgenomen.

Maar al te vaak wordt onderschat hoe belangrijk de invloed van een bevlogen docent op beginnende studenten kan zijn. Zelfs degenen die in de jaren zestig de serie colleges niet tot het eind toe hebben uitgezeten, moeten niet alleen wat van Feynmans enthousiasme hebben meegekregen, maar zullen ook onder de indruk zijn gekomen van zijn diepe inzicht. Ook binnen het huidige universitaire bestel zou de onderwijstaak veel serieuzer moeten worden opgevat, en niet worden overgelaten aan wetenschappers die de colleges 'erbij' moeten doen.