Mode in naam der wet

Hoe beffen en toga's van advocaten en rechters eruit moeten zien, ligt vast in een wettelijk reglement. Maar in de praktijk wordt daar op grote schaal mee gesjoemeld en op gronden van opportuniteit is er van vervolging dezer wetsbrekers al helemaal geen sprake. Beschouwing aan het begin van het nieuwe juridische jaar, aanstaande woensdag.

Voor een gedaagde of verdachte is het onderscheid in ambtstenue tussen rechters en advocaten even groot als tussen twee kraaien, maar toch is er een verschil. In het Besluit van 26 januari 1960 betreffende de titulatuur en het costuum der rechtelijke ambtenaren als mede het costuum van de advocaten en van de procureurs liggen de voorschriften ten aanzien van werkkleding nauwkeurig vast. Het Reglement, dat beschrijft waaraan toga, bef en baret moeten voldoen, vormt een van de prettiger te lezen wetsteksten, hoewel ook dit onderdeel niet ontkomt aan een stereotiep plechtstatig jargon.

Zo heeft de omschrijving van wat een toga nu eigenlijk is, de omvang van een videorecorder-instructie. Aan de baret alleen al zijn zeven artikelen gewijd waarvan er eigenlijk nog maar één relevant is: 'De baret kan tijdens de terechtzitting of de ambtsverrichting terzijde worden gelegd.' Het toga-exposé wordt gevolgd door een gedetailleerde uiteenzetting die de diverse verschillen in kaart brengt. Om kort te gaan: de basis is de toga zoals die door advocaten wordt gedragen. Deze is, aldus de wet, van dof grein of van een hierop gelijkende stof zonder banen met mouwomslagen van dezelfde stof. De toga's van de rechter van een rechtbank, de kantonrechter en de officier van justitie hebben aan de voorzijde banen en mouwomslagen van zwarte zijde. En de toga van de raadsheer (dit is de rechter bij het gerechtshof, ook als het een vrouw is), heeft nog iets extra's: het gedeelte tussen de banen is van zwart moiré. Volgens voorschrift dragen rechters bij de Hoge Raad zijden toga's met banen en mouwomslagen van zwart fluweel. Weer even anders zijn de toga's van de president van de Hoge Raad en de procureur-generaal bij de Hoge Raad, die moeten zijn voorzien van een hermelijnen boordsel aan de buitenwaartse randen van de banen en aan de bovenzijde van de mouwomslagen.

Volgens de Amsterdamse firma Rhebergen slaan tal van togadragers de stringente wetsvoorwaarden in de wind. Het voorgeschreven witte batist van de bef is vanwege het lastige onderhoud bijkans verdwenen, om plaats te maken voor plooibestendig terlenka of polyester. En weinig raadsheren dragen nog zwart moiré, want deze stof is niet te wassen of te stomen. Ook de niet erg slijtvaste zijden banen zijn vaak vervangen door glimmende kunststof. Het in de wet vermelde grein is tegenwoordig vervangen door een andere wolsoort.

Volgens de Haagse togaleverancier Bernard Poelman is grein al vijfentwintig jaar in onbruik. Het heeft de eigenschap door ouderdom groenig te verkleuren. Niet zelden krijgt hij diepgroene toga's die van ellende uit elkaar vallen ter reparatie aangeboden. “Het betreft dan een erfstuk en dat laten ze liever niet los.” Zowel Rhebergen als Poelman werken de toga's voor de Hoge Raad nog maar zelden af met een echte hermelijnen boordsel.

Een zegsman uit de kringen van het Openbaar Ministerie bij de Hoge Raad bevestigt dit: “Ik moet u mededelen dat hermelijn tegenwoordig wordt gemaakt van konijnenbont of zelfs kunststof. Het is vreselijk lelijk maar het is uitstekend dat er geen zeldzame dieren voor worden opgeofferd.” Zit de Hoge Raad altijd in echt zijden toga's? “Voor ons gevoel handelen we comform de wet, maar of het nu echte of een soort van kunstzijde is, dat onderscheid staat ver van onze gedachtenwereld af.”

Een man die dat onderscheid juist essentieel vindt, is de Amsterdamse strafpleiter Bram Moszkowicz. Hij laat zijn zijden (!) toga op maat maken en gaat zelf op pad voor de vijf à zes meter stof die er voor nodig is. “Je mag niet zien dat het zijde is, je moet het alleen kunnen voelen. In de zomer is het heerlijk koel en in de winter redelijk warm want zijde werkt naar twee kanten.

“Terwijl iedereen zit te puffen ben ik maagdelijk fris. De meeste toga's zijn mantels van beton. Als je ze rechtop zet blijven ze gewoon staan. Mijn grootste bezwaar tegen een huurtoga is dat ik mij voel alsof ik een onderbroek aantrek van een vreemde.”

In de zestig jaar dat de firma Poelman toga's maakt is de vraag naar dunnere stoffen behoorlijk toegenomen. Vroeger waren rechtbanken grote kille gebouwen, nu zijn het aangenaam verwarmde ruimten waar een goed ademende stof als cool wool in zwang is geraakt. Degenen die niet opteren voor maatwerk maar een toga overnemen, doen er verstandig aan een keertje proef te draaien.

Zo ontdekte een Rotterdamse officier van justitie pas tijdens zijn eerste zitting de ondeugdelijkheid van het kunststof materiaal. Een alles verzengende broeierigheid maakte de toga tot de overtreffende trap van een sauna. Niet te veel kleding onder de toga dragen, luidt dan ook het devies. Een vrouwelijke advocaat die daarnaar handelde, heeft dat geweten. Tijdens de hittegolf van vorig jaar ging zij uit pleiten met alleen een bh en onderbroek onder haar toga. Ze kon niet vermoeden dat de rechter de zitting zou openen met: “Het is vandaag zo verschrikkelijk warm, laten wij bij hoge uitzondering de toga uitdoen.”

Besluit van 26 januari 1960 Staatsblad 83 betreffende de titulatuur en het costuum der rechtelijke ambtenaren als mede het costuum van de advocaten en van de procureurs. (Reglement II)

Artikel 3 lid 1: De toga is een lange wijde mantel met een staande kraag ter hoogte van ongeveer 4 cm, welke kraag aan de voorzijde in het midden een opening heeft van 8 cm. De toga is geheel gemaakt van zwarte stof, neerhangende tot ongeveer 10 cm boven de grond, in het midden van de achterzijde onder de kraag, evenals zijwaarts aan de bovenkant van de wijde mouwen, geplooid ingenomen, met aan de onderkant der mouwen omgeslagen ter breedte van ongeveer 20 cm en aan de voorzijde in het midden van boven tot onder om de 5 cm voorzien van een niet glimmende kleine zwarte knoop, een en ander in overeenstemming met de bij dit Reglement gevoegde afbeeldingen.