Alcoholist, sluwe vos of vrouwenheld; Bonn in de ban van Beethoven

In de stad waar Beethoven in 1770 werd geboren, is een wandeling uitgezet in diens voetspoor. De wandeling maakt deel uit van een marathon-week rond de componist, die 22 jaar in zijn geboortestad woonde en er meer dan vijftig werken schreef. In het Beethovenhuis herinneren bladmuziek, enorme gehoorapparaten en een vleugel aan Bonn's beroemde zoon.

Bonn is bedroefd. Het heeft de Duitse hoofdstad moeten prijsgeven. Berlijn, dat wordt de toekomst.

Maar Bonn heeft meer, vinden haar burgers. De oude Romeinse vestingstad heeft de Rijn, het herbergt het geboortehuis van de architect Lennée die in Pruisen de tuinen van Sanssouci ontwierp.

Karl Marx woonde in Bonn, net als de Italiaanse schrijver Luigi Pirandello. Charlotte von Schiller en Adele Schopenhauer zijn er begraven en voor Heinrich Heine is een Denkmal opgericht.

En, Bonn heeft Beethoven.

Al 226 jaren koesteren de romantische Bonners de componist. Ludwig van Beethoven werd in 1770 in de stad geboren, in het achterhuis van het huidige roze geschilderde Beethoven-Haus aan de Bonngasse. Een straatje in het oude centrum dat destijds erg geliefd was bij de muzikale hofhouding van de keurvorsten uit Keulen die Bonn als residentiestad hadden gekozen.

Beethoven bracht er zijn kinderjaren en zijn jeugd door. Voor de stad is dit reden om elke drie jaar een Beethoven-marathon te organiseren waarin zijn mooiste muziekstukken worden opgevoerd. Dit jaar wordt de marathon georganiseerd door de Bürger für Beethoven, een particulier initiatief van Bonner muziekliefhebbers. Zij hebben sponsors gezocht om de concerten te financieren. De stad zelf heeft geen geld meer, net als heel Duitsland. Bonn moet zo fors bezuinigen dat er geen financiën meer zijn om de componist te herdenken.

Het feest is er niet minder om. Van zaterdag 21 september tot en met zondag 29 september is Bonn in de ban van Beethoven. Er worden tientallen concerten gegeven, Beethoven-liederen gezongen en brieven voorgelezen: in musea, op de Goethe, de oude Raddampfer die de Rijn afvaart, en in de vele Biergarten aan de oevers.

In het Bundeshaus im Wasserwerk, waar de Bondsdag tijdelijk vergaderde, wordt onder leiding van beschermvrouwe en parlementsvoorzitter Rita Süssmuth een lange Beethoven-Nacht georganiseerd met muziek en lezingen over kunst, cultuur en politiek. De nacht aan de Rijn begint om half een.

Een van de hoogtepunten is het concert van de pianist Anatol Ugorski op dinsdagavond in het Beethovenhuis. Een veelbelovende Russische pianist die onlangs door de Neue Zürcher Zeitung het predikaat 'geniaal' kreeg toebedeeld.

Wie meer over de componist zèlf te weten wil komen kan deelnemen aan een boeiende stadswandeling: “In het voetspoor van Beethoven.” Want, wie was Beethoven? Een alcoholist, een sluwe vos, een vrouwenheld? Gerenommeerde Bonners klimmen dezer dagen in de pen op zoek naar de ware Beethoven, in de lokale General-Anzeiger of in het alternatieve maandblad Schnüss.

Cabaretier en hartstochtelijk Beethoven-onderzoeker Konrad Beikircher haalt het traditionele beeld van de beroemde componist omver. Drie flessen wijn zou hij vele jaren lang dagelijks hebben leeggedronken. Zelfs op zijn sterfdag kwam zijn arts en vriend Hofrat Breuning met een door Beethoven bestelde kist vol prachtige Rüdesheimer wijnen op de kamer van de zieke. Toen Beethoven de flessen zag, zei hij: “Jammer, jammer... te laat” en zonk weg.

In het zakenleven was hij een durchtriebenes Schlitzohr, een sluwe vos, die geen middel schuwde om zijn doel te bereiken. Privé was hij een vrouwenheld met voor zijn tijd tal van onconventionele verhoudingen. Hij is nooit getrouwd geweest, maar had genoeg affaires die echter nooit lang duurden.

Beikircher haalt vriend Breuning aan, die zich in zijn dagboek verbaast over het feit dat de kribbige Beethoven meestal ongeschoren en onverzorgd in zijn kamer rondspookte, maar bij de vrouwen toch zoveel succes had. Een andere Beethoven-deskundige, muziekwetenschapper Helga Lühning, pleit voor een nieuw beeld van Beethoven. De legende van de onbesmuikte held vindt ze een leugen. Volgens boezemvriend Franz Gerhard Wegeler is Beethoven geen moment zonder vriendinnen geweest. In nagelaten brieven en andere documenten duiken de namen van Antonia Brentano en Josefine Deym het meeste op.

Wetenschappers en Bonners mogen twisten over de plaats van drank en vrouwen in het leven van hun voormalige stadgenoot. Onomstreden is zijn grote muzikale erfenis. Daarover zijn ook de tien belangstellenden het eens die afgelopen zondag in het voetspoor van Beethoven de eerste stadswandeling meemaken. Terwijl honderden jongeren op mountainbikes zich klaarmaken voor een grote fietstocht dwars door Noordrijn-Westfalen, verzamelen de Beethoven-liefhebbers zich achter zijn standbeeld op het plein.

Beethoven kwam uit een muzikale familie, die aan het hof van de keurvorsten verbonden was, vertelt de gids. Grootvader Ludwig van Beethoven kwam uit Brabant en was bassist. Vader Johann, die het talent van zijn zoon al snel ontdekte, was tenor. Op dertienjarige leeftijd werd ook Beethoven bij de hofhouding ingelijfd als dirigent, nadat hij pianoleraar en organist in de St. Remigius-kerk was geweest en vele muziekstukken had gecomponeerd.

Dagelijks was hij in het residentiële paleis aan de Kaiserplatz te vinden: een plek die in de stadswandeling is opgenomen. Breed gebouwd was hij, zo beschrijven tijdgenoten hem, met een kleine ronde neus, en een donkere huidskleur als een 'spagnol'. In de stad liep hij altijd wat peinzend rond, voorovergebogen. Maar als hij bij de keurvorst was liep hij rechtop. Met witte zijden kousen, een brokaten vest en met een strik versierde schoenen was hij de onbetwiste Kapellmeister, constateert meesterbakker Gottfried Fischer bij wie de familie Beethoven destijds inwoonde.

Onder de kastanjebomen aan de Rijn, bij de Alter Zoll en het beeld van de historicus Ernst Moritz Arndt, is het huidige Hotel Beethoven te zien. Daar woonde de familie vroeger. “Het komt vast door de verrekijker die vader Johann er had neergezet en waarmee je zeven uren ver kon kijken', zegt de gids. “Bij de jonge Ludwig moet toen de Sehnsucht naar Vater Rhein zijn geboren waar hij het later in Wenen vaak over had.” Het eerste deel van de Mondschein-Sonate zou zijn intense verlangen naar het romantische Rijnlandschap weerspiegelen, weet Barbara Ulian, de Beethovenkenner die mooi kan verhalen.

Niet bekend

In 1794 vielen Franse troepen het Rijnland binnen, de Bonner hofhouding verdween. De keurvorst moest vluchten, Beethoven was zijn baan kwijt. Het vroegere vorstendom Keulen werd toebedeeld aan het koninkrijk Pruisen, de nieuwe 'Rijnprovincie' werd vanuit Koblenz geregeerd.

Beethoven vertrok opnieuw naar Wenen en ging in de leer bij Joseph Haydn. Als afscheid kreeg hij van zijn vrienden uit Im Zehrgarten, een café middenin de stad waar intellectuelen, musici en schrijvers elkaar ontmoetten, een Stammbuch met goede wensen. “Durch ununterbrochenen Fleiss erhalten Sie: Mozart's Geist aus Haydens Händen”, schreef zijn vriend, Ferdinand Graf Waldstein. Later droeg Beethoven zijn sonate opus 53, de Waldstein-Sonate, aan hem op. Het café Im Zehrgarten aan de Markt in Bonn bestaat niet meer. Foto Brell, staat nu op de gevel. Maar de tekst van Waldstein is bewaard en te bezichtigen in het Beethovenhuis om de hoek.

Met een bezoek aan het pas gerenoveerde Beethoven-Haus eindigt de stadswandeling. Beethoven werd er in het kleinste zolderkamertje geboren. Hij woonde 22 jaar in Bonn en heeft er meer dan vijftig werken geschreven. In zijn vroegere woonhuis, waar tegenwoordig nog concerten worden gegeven, herleven zijn succesvolle Weense jaren. Daar, in de verre keizerstad, woonde hij de rest van zijn leven, gedurende 34 jaar. Beethoven componeerde er al zijn grote muziekstukken. Les Adieux, de Hammerklaviersonate en de Missa solemnis droeg hij op aan zijn verschillende dienstheren: vorst Kinsky, vorst Lobkowitz en aartshertog Rudolph.

In het Beethovenhuis herinneren boeken, bladmuziek, het beroemde Beethovenportret van Josef Karl Stieler, de enorme gehoorapparaten en de vleugel aan de beroemde zoon van Bonn. Hij stierf op 57-jarige leeftijd in 1827, in zijn woning in het Schwarzspanierhaus in Wenen. Anders dan bij Mozart, was zijn begrafenis met 20.000 treurenden groots.

De Bonner schrijver Alfred Kerr was diep geroerd toen hij begin deze eeuw het Beethoven-huis bezocht. “Voortdurend kamp je met een onbestemd gevoel. Alles herinnert aan het leed, de storm en de diepte van zijn leven. Ik zei tegen de mooie oudere vrouw die met mij door het huis liep: Bent u Silezische? Ja, uit Görlitz. Ze sprak zachtjes, alsof hij gisteren gestorven was... We spraken als in een sterfhuis. Als in het huis van een enkele en eenmalige zoon van deze aarde. De vrouw bleef bij het raam staan en keek in het licht, zodat ik alleen verder ging. De tranen vloeiden.”

Informatie over de stadswandeling is verkijgbaar bij het Toeristenbureau Bonn, tel. 00.49.228. 773466.

Kaarten voor de Beethoven-Marathon kunnen besteld worden: 00.49.228.9839021.

Bürger für Beethoven: 00.49.228.359128.

Zaterdag 21 september, 18.00 u, Openingsconcert in de Beethovenhalle,Philharmonisch Orkest München, Dirigent: Semyon Bychkov, soliste: Elisabeth Leonskaja (piano)

Zondag 22 september, Paleiskerk, universiteit, 11.30 u, Cherubini Kwartet.

Hotel Dreesen, 15.30 u. Weense Koffiehuistafel, Diabelli-Trio.Biergarten Parkrestaurant, Reinaue, 18.00 u, Picknick-Concert, Oostenrijkse 'Kammerharmonie', dirigent: Heinz Prammer.

Maandag 23 september, Gut Marienforst, Bad Godesberg, 20.00 u, Historisch Beethoven-Soiree

Dinsdag 24 september, Beethovenhuis, 20.00 u, Beethoven-Piano-avond

Woensdag 25 september, 20.00 u,Beethovenhal, Beethoven-Gala, Koninklijk Philharmonisch Orkest Londen, dirigent: Yuri Temirkanov, solist: Yefim Bronfman (piano)

Donderdag 26 september, Bonn binnenstad, 16-20 u, Beethoven-Klangmeile in de voetgangerszône.

Godesburg, Ridderzaal 20.00 u, An die ferne Geliebte, Olaf Bär zingt Beethovenliederen.

Vrijdag 27 september, Raddampfer 'Goete', 19.00 u, Met Beethoven op de Rhijnstoomboot, Philharmonische blazersvereniging Stuttgart.

Zaterdag 28 september, Remigiuskerk, 11.00 u, Pianomatinee Barry Douglas.

Beethovenhuis, 16.00, Klassieke liederen met Wolfgang Holzmair (bariton).

Beethovenhal, 19.00 u, Beethoven-Akademie, Galaconcert van het Bamberger Symphonie Orkest

Museum Koenig 22.00 u, Museumconcert, Sinfonia Varsovia

Zondag 29 september

Bundeshaus im Wasserwerk aan de Rijn, 0.30, Lange Beethoven-Nacht

Paleis Augustusburg, Brühl, In het voetspoor van Beethoven naar het feest in het paleis Augustusburg