Amerikaans onderminister Shattuck is tevreden over verloop verkiezingen; 'Het alternatief was Bosnië als een Westers protectoraat'

DEN HAAG, 17 SEPT. “Zeer positief” en “een stap vooruit” zijn woorden die John Shattuck herhaaldelijk gebruikt als hij in zijn Haagse hotel het verloop van de Bosnische verkiezingen recenseert. De Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken, belast met mensenrechten en democratie, is net uit Bosnië, via tussenstops bij de EU en NAVO in Brussel, aangekomen in Den Haag.

Shattuck maakte deel uit van de presidentiële delegatie die Bill Clinton naar Bosnië had gestuurd en onder leiding van vredesarchitect en ex-onderminister Richard Holbrooke de verkiezingen bijwoonde.

Hij was in Mostar en Stolac, waar de verkiezingen tot zijn opluchting “veel rustiger” verliepen dan verwacht. “Onze delegatie is alle op hot spots in het Servische deel en in de moslim-Kroatische federatie geweest. Er waren nergens gewelddadige incidenten”, zegt hij met zijn sonore stem.

Shattuck, samen met collega John Kornblum en diens voorganger Holbrooke een van de naaste Bosnië-beleidsmakers van minister Warren Christopher, is in Nederland voor gesprekken met bewindslieden en de leiders van het Joegoslavië- en Rwanda-tribunaal. De voormalige vice-voorzitter van Amnesty International (1985 tot 1992), tevens ex-vice-president van Harvard University, noemt zichzelf “nog steeds een activist”. “Als onderminister beschouw ik mezelf als een zeer actieve verdediger van mensenrechten.”

Waarom bent u tevreden over de verkiezingen in Bosnië?

“De condities waren natuurlijk niet perfect. We zijn ons allemaal bewust van de verschrikkelijke erfenis van deze oorlog. De verkiezingen waren één stap op weg naar de wederopstanding van Bosnië. Ze gaven voor het eerst een gelegenheid om de stem van de bevolking te horen, bóven de stem van leiders die geen aanspraak konden maken op democratische uitverkiezing. Voor het eerst konden oppositiekandidaten tevoorschijn komen. We hebben grote aantallen kiezers de grenzen van de twee entiteiten zien passeren. Niet zoveel als men misschien gedacht had.”

Slechts 13.500 van de verwachte 100.000 vluchtelingen gingen stemmen in hun vroegere woonomgeving.

“Dat komt doordat de gemeentelijke verkiezingen zijn uitgesteld. Die zullen de grootste beweging veroorzaken. Er zal ook een zekere angst zijn geweest. Maar er is meer grensverkeer geweest dan ooit. Ik vind de verkiezingen een succes.”

Bent u ook tevreden met de uitkomst?

“De nationalistische partijen zullen vrijwel zeker winnen. Als we de verkiezingen hadden uitgesteld, hadden we een verdere versterking van de verschillen geriskeerd. Deze verkiezingen waren een manier om de nationale instituties te bouwen, zoals in het vredesakkoord van Dayton is voorzien.”

Wat vindt u van de winst van de nationalisten?

“Het belangrijkste is dat de mensen in een geweldvrije omgeving in staat waren hun leiders ter verantwoording te roepen. Daar gaat het om in een verkiezingsproces. Ze zullen hen nu verantwoordelijk moeten houden voor naleving van de toezeggingen nationale instituties te vestigen. Maar als een van de winnende partijen probeert haar deel van Bosnië buiten Bosnië te plaatsen, zal de internationale gemeenschap een krachtig antwoord geven en geen hulp verlenen: die partij zal geen erkenning krijgen. Deze verkiezingen gingen over een verenigd Bosnië.”

Het door Amerika geleide vredesproces brengt separatisten en racisten aan de macht.

“Het tegenovergestelde is het geval. Het vredesproces heeft voor het eerst de stemmen van de bevolking meer macht gegeven dan hun leiders. Als sommige leiders die voor de verkiezingen aan de macht waren, aan de macht blijven, was dat wat de bevolking wilde.”

Maar dat zijn niet de leiders die het Westen wilde...

“Dit gaat over democratie.”

...en zeker niet een “activist” zoals u.

“We hebben nog andere instrumenten. Nu zullen we onze aandacht nog intensiever richten op de kwestie van de oorlogsmisdaden, op het zoeken naar de vermiste personen, op het vestigen van vrije media. De internationale gemeenschap moet de bevolking van Bosnië niet dicteren wie hun leiders zijn. Het alternatief was het land tot protectoraat verklaren, en dan Bosnië zelf gaan besturen. Niet alleen met een zeer grote bezettingsmacht voor zeer lange periode, maar ook door zelf de regering te gaan besturen. En dat is bezwaarlijk, zelfs vanuit een oogpunt van mensenrechten.”

De realiteit is dat er waarschijnlijk aan mensen aan de macht komen, die een eigen staat willen.

“De Bosnische Serviërs hebben het akkoord van Dayton ondertekend, net als Servië. En dat akkoord zal worden uitgevoerd.”

Maar heeft u enige hoop dat deze leiders als democraten herboren worden?

“Er zijn nog belangrijke mogelijkheden tot pressie voor de internationale gemeenschap. Die middelen zijn diplomatieke erkenning, economische bijstand, toegang tot internationale financiële instellingen zoals de Wereldbank. Daarmee kunnen krachtige boodschappen worden afgegeven aan de leiders van Bosnië bij de uitvoering van het Dayton-akkoord.”

Ook de Kroatische president Tudjman heeft de afgelopen jaren herhaaldelijk gezegd dat Bosnië moet worden opgedeeld tussen Kroatië en Servië.

“De aspiraties van president Tudjman voor volledige integratie in Europa en voor allerlei vormen van hulp als ook economische ontwikkeling geven de internationale gemeenschap substantiële pressiemiddelen op zijn standpunten. Die standpunten heeft hij niet verkondigd bij het bereiken van het Dayton-akkoord. Vorige week nog maakte Tudjman duidelijk Dayton te steunen.”

Denkt u dat instituties de gevaren die de eenheid van Bosnië bedreigen, kunnen afweren? Je kunt zoveel instituties maken als je wilt, maar je kunt geen mensen veranderen.

“Nee, maar er zijn wel manieren waarop mensen zullen veranderen. De mensen zijn totaal uitgeput door de oorlog en willen er een einde aan. Dat is voor mij kristalhelder na twee dozijn reizen naar Bosnië. Als je kijkt wat er is gebeurd tussen juli 1995 [de val van de moslimenclave Srebrenica] en september 1996, dat is een uitzonderlijk proces van vredesontwikkeling. Dat betekent niet dat er geen spanningen meer bestaan, maar de spanningen nemen wel af. Als de internationale gemeenschap nauw betrokken blijft, zijn de vooruitzichten voor vrede zeer helder.”

U bent optimistisch.

“We zijn realistisch. Holbrooke is in zijn commentaren consistent vrij negatief over de ontwikkelingen. We identificeren die dan en proberen er achteraan te gaan. We zijn erg nuchter.”

Er is geen sprake van retoriek voor de Amerikaanse verkiezingen?

“De Amerikaanse verkiezingen zullen hopelijk duidelijk maken dat het Amerikaanse volk betrokken wil blijven bij Bosnië.”

De manier waarop de VS dit conflict aanpakken, wordt toch erg beïnvloed door de presidentsverkiezingen [van 5 november]? De beslissing over de verlenging van het verblijf van de vredesmacht IFOR is uitgesteld tot na de Amerikaanse verkiezingen.

“Dat heeft niets met onze verkiezingen te maken. Die periode van 1 jaar die president Clinton vorig jaar aankondigde, was zeer sterk beïnvloed door het Amerikaanse Congres. Voor het Congres was het toen erop of eronder of het wel of niet het inzetten van troepen zou goedkeuren. Om steun te krijgen heeft president Clinton toen een stevige verplichting aan het Congres gedaan dat de duur van de Amerikaanse troepeninzet een jaar zou zijn.

“Tegelijkertijd is het zeer duidelijk dat de internationale gemeenschap, inclusief de VS, zeer gecommiteerd zal blijven aan een aanwezigheid voor wat betreft veiligheid in Bosnië voor een langere periode. De militaire planning over de opvolgingsmacht heeft nu plaats. Wat ook de opvolgingsmacht van IFOR zal zijn, de VS zullen daarvan deel blijven uitmaken.”

Met grondtroepen?

“Laten we afwachten wat er wordt aangekondigd.”

Na de presidentsverkiezingen?

“Er voor of er na.”

Helemaal geen invloed van de Amerikaanse verkiezingen dus?

“Nee, ik zie geen bijzondere invloed. Behalve op één manier dan: president Clinton kijkt erg intensief naar zijn Bosnië-beleid. Hij beschouwt het als een van de centrale elementen van zijn buitenlands beleid om de vrede te herstellen en het Dayton-akkoord uit te voeren.”

Sprekend over het Amerikaanse optimisme, Holbrooke heeft nu voor het eerst gezegd dat er fouten zijn gemaakt in Dayton.

“Natuurlijk. Geen twijfel over mogelijk. Ik heb deelgenomen aan de ontwikkeling van de Dayton-akkoorden, en het was alsof je naar de produktie van worst keek. Er zijn veel elementen van Dayton die heel goed op een andere manier zouden kunnen worden opgeschreven. Maar dat betekent niet dat dit proces niet duurzaam is. Er zijn zoveel crises in dit proces, en er zullen er nog vele volgen.”

Europa neemt nog steeds geen leiding en blijft wachten op de VS.

“Er moet na de verkiezingen veel meer aandacht komen voor de civiele implementatie. Dat vergt zeer nauwe coördinatie in Sarajevo. De Hoge Vertegenwoordiger [vredescoördinator Carl Bildt] moet daarbij in het centrum staan.”

Blijft het feit dat Europeanen de leiding aan de VS overlaten.

Met ingehouden grijns: “Ik ontken niet dat wij de leiding hebben. Maar de civiele implementatie is een internationale kwestie. De wederopbouwhulp moet sneller ter plekke arriveren. Er zijn veel Europeanen, er zijn veel verschillende landen. De EU is zeer actief betrokken bij de wederopbouw, maar het is moeilijk al die stemmen te coördineren.”

Er komt een nieuwe mini-Dayton-conferentie.

“We hebben in Dayton drie weken boven op elkaar in barakken gezeten. Dat zal niet nog een keer gebeuren. Er zullen pogingen worden gedaan om bepaalde aspecten van Dayton verder te ontwikkelen, zoals de opvolgingsmacht en de instituties van de regering. De voeten van de partijen moeten bij het vuur gehouden worden, en dat zal in de volgende ronde van Dayton gebeuren.”

U bent hier nu voor het oorlogstribunaal. Bent u daar tevreden over?

“Er is vooruitgang, maar nog niet genoeg. Er zitten zeven mensen vast, 75 zijn er aangeklaagd. Er zullen er meer volgen.”

En de aanhouding van de hoofdverdachten van oorlogsmisdaden, Karadzic en Mladic?

“Die moeten worden aangehouden. De VS zijn niet tevreden totdat de belangrijkste oorlogsmisdadigers in Den Haag zijn.”

Het Westen, inclusief uw eigen regering, is bang om ze aan te houden.

“Ik weet niet of ik dat angst moet noemen. Er zijn nu eenmaal afspraken over onze betrokkenheid.”

Uw land is de leidende supermacht in de wereld en tegelijk bang twee man aan te houden.

“We hebben fases die we doorgaan. Zoals een groot Amerikaanse baseball-speler ooit heeft gezegd heeft: It ain't over till it's over. De belangrijkste oorlogsmisdadigers zijn in het proces tot aan de verkiezingen gemarginaliseerd. Ze moeten nu achterna worden gezeten zodat ze voor de rechter kunnen komen. Ik ga u niet vertellen hoe dat gaat gebeuren.”

Waarschijnlijk omdat u het ook niet weet.

“Wel, we zullen zien.”

Bent u inmiddels niet een zeer milde activist geworden?

Lachend: “Dat vind ik niet.”

Kunt u weer een activist worden?

“Ik zal niet veranderen.”

Bent u niet te zeer een diplomaat geworden?

“Nee, ik zie wat je kunt bereiken met instrumenten van de regering, inclusief de instrumenten van kracht. Het is zeldzaam dat een activist in staat is een NAVO-macht te gebruiken om vrede in een land te brengen, dat verpletterd is door schendingen van mensenrechten...”