Heilig geloof in heilzame werking van bezit; De economische visie van CDA'er De Hoop Scheffer

DEN HAAG, 14 SEPT. Het stond in twee pauselijke encyclieken: Rerum Novarum (1891) en Quadragesimo Anno (1931). Katholieke politici van naam en faam zoals Romme en Schmelzer hebben er in de jaren vijftig furore mee gemaakt. En anno 1996 heeft het een ongekende actualiteitswaarde voor talloze politieke discussies over eigen woningbezit, de infrastructuur, fiscaal beleid, en de positie van werknemers in bedrijven.

Het heet 'bezitsvorming' en J.G. (Jaap) de Hoop Scheffer zweert erbij. Eigen huisbezit, eigen autobezit, aandelen in het eigen bedrijf, eigen schoolbestuur, voor de vice-fractievoorzitter van de CDA-fractie vormen ze dè basis van zijn maatschappelijke filosofie. Eigen bezit stimuleert het verantwoordelijkheidsbesef, en daar kan de samenleving zijn voordeel mee doen, is zijn kerngedachte.

“Eigen bezit is een kwestie van deelhebben aan de samenleving, van ontplooiing. De samenleving is niet van een ander maar is van 'jou'; jou tussen aanhalingstekens omdat de katholieke sociale leer, in tegenstelling tot de liberale, het 'ik' altijd in relatie tot de medemens ziet”, stelt De Hoop Scheffer.

Tot nu toe was het wachten op de economische filosofie van de buitenlandwoordvoerder van de CDA-fractie. Na zijn benoeming tot vice-fractievoorzitter, eind vorig jaar, nam het aantal speculaties over zijn kandidatuur voor het lijsttrekkerschap van het CDA toe. Economische kennis en een economische filosofie werden daarvoor onontbeerlijk geacht. Met zijn uitspraken geeft de oud-diplomaat, enkele dagen voor Prinsjesdag, ook op sociaal-economisch terrein zijn visitekaartje af.

“Jongeren zie je buiten een bushokje in elkaar timmeren, maar waag het niet thuis aan hun stereo-toren te komen, dan word je zelf in elkaar geslagen”, zo steekt De Hoop Scheffer van wal. “Met andere woorden: de mens zit goed in elkaar, heeft best een eigen verantwoordelijkheidbesef. Stimuleer dat dan ook en zorg ervoor dat die verantwoordelijkheid verder gaat dan de eigen stereo-toren.Ik ben geen cultuurpessimist, ik geloof niet dat de mens alleen maar kwaad wil. Je moet het goede stimuleren door de mens duurzame verantwoordelijkheden te geven voor bijvoorbeeld een eigen huis. Mijn stelling is dat ze die over het algemeen zullen waarmaken. Want hoe verklaar je anders dat het de dag na oude jaar het in sommige huurbuurten op straat een puinhoop is en het er in wijken met eigen huisbezit juist netjes uitziet?”

KVP-politici als Romme stelden in de jaren vijftig dat bezitsvorming een emancipatoire werking heeft. Verspreiding van eigen bezit zou de welstand van de burgers verhogen en collectieve verarming voorkomen. Anno 1996 verwacht De CDA-politicus De Hoop Scheffer diezelfde emancipatoire werking van bezitsvorming, maar dan voor nieuwe achtergestelde groepen zoals allochtonen en langdurig werklozen. “Er zijn vrijwel geen allochtonen die in een eigen huis wonen. Barbara Ward, een sociologe uit de jaren zeventig, heeft al geschreven dat eigen huisbezit het meest probate middel is tot armoedebestrijding.”

ARP-politici in de jaren vijftig stelden tegenover Romme's these dat eigen bezitsvorming juist een brug te ver is voor veel achtergestelde groepen. De anti-revolutionair Rip riep in 1950 uit: “Voor deze tijd waarin de nationale armoede ons van alle kanten bedreigt, waarin het onmogelijk is om de arbeiders meer te geven dan wij gaarne zouden willen, kan het verwachtingen wekken op het gebied van bezitsverspreiding zelfs schadelijk zijn.”

De Hoop Scheffer gelooft dat niet: “Door mensen verantwoordelijk te maken voor hun eigen bedoeninkje, hoe klein ook, betrek je ze weer bij die samenleving. Bovendien kan ik me voorstellen dat er vanuit de gereformeerde ARP destijds een felle reactie kwam. Het ging per slot om gedachten uit een pauselijke encycliek. En tenslotte: er is nu geen nationale armoede meer zoals toen.”

In rap tempo schakelt De Hoop Scheffer door naar de tegenwoordige tijd en past de begrippen 'bezitsvorming' en 'volkskapitalisme' toe op actuele politieke thema's. “De huizenprijzen zijn zo hoog dat het kopen van een eigen huis verdraaide moeilijk is. Er is dus een veel te laag aanbod van koophuizen. Zorg daarom als overheid voor een grootschalig aanbod en biedt alle huizen boven de sociale huursfeer te koop aan.”

“Als de overheid goede voorwaarden voor het eigen huis bezit wil scheppen, betekent het ook dat het huurwaardeforfait verder om laag moet dan het paarse kabinet nu toestaat. Op de lange duur zou je zelfs afmoeten van dat huurwaardeforfait. Er is geen Nederlander die begrijpt dat je belasting moet betalen over iets dat je gekocht hebt. Ook moet je het eigen huis uit de vermogenbelasting halen. Vermogensbelasting klinkt als iets voor de elite, maar vergeet niet dat vrijwel alle ouderen met een eigen huis op dit moment die belasting betalen. Ze hebben inmiddels de hypotheek op hun huis afgelost. Hun huis is ooit voor bijvoorbeeld 20.000 gulden gekocht en nu drie ton waard. Over die waardevermeerdering moet vermogensbelasting betaald worden, terwijl die ouderen dertig jaar lang geïnvesteerd hebben in eigen bezit, binnen- en buitenwerk hebben geschilderd, daarvoor hebben gespaard, en vervolgens worden gestraft. We hebben een systeem waarin we lenen aanmoedigen en sparen ontmoedigen. Maar bezitsvorming en sparen zijn een Siamese tweeling. Daarbij denk ik aan het fameuze voorstel van mijn politieke peetvader, Norbert Schmelzer, de Zilvervloot.”

“Een consequentie van mijn filosofie is dat de rentevrijstelling bij sparen flink omhoog moet. Die bedraagt nu tweeduizend gulden voor echtparen. Dat is natuurlijk niks. Je zou dat bedrag moeten vertienvoudigen. Mensen met een normaal looninkomen en een eigen huis moeten je niet steeds met de fiscus lastig vallen. Dat is burgertreiterij. Ik ben er ook voor dat we het Duitse systeem van bouwrente invoeren. In Duitsland worden mensen door de overheid gestimuleerd om te sparen voor een eigen huis door een premie te geven op de inleg en een aantrekkelijke rente te bieden. Dat is beter dan ons systeem waarin je mensen dwingt om lang in de tweeverdienersfase te blijven omdat die twee inkomens nodig zijn voor rente over en aflossing van hypothecaire leningen. Draai die situatie om. Laat jongeren eerst sparen en dan pas kopen”.

Ook de auto krijgt een plaatsje in de 'eigen bezit'-filosofie van De Hoop Scheffer. “Wie blijven bij de huidige mobiliteitsplannen van het kabinet buiten schot? De mensen met een leaseauto, terwijl zij zich minder zorgen hoeven te maken als ze hun auto een keer tegen een paal parkeren, dan mensen met een eigen auto. Als de auto van jezelf is ga je er veel zuiniger mee om. Weliswaar wil het kabinet de fiscale bijtelling voor lease-rijders verhogen, maar veel werkgevers compenseren dat wel weer. Het gaat mij om de mensen die geen uitwijkmogelijkheid hebben: mensen op het platteland zonder openbaar vervoer, gehandicapten. Voor hen komen die accijnsverhogingen hard aan.”

Om Nederland Distributieland niet te laten vastlopen, wil De Hoop Scheffer de wegen verbreden. “We hebben al eerder gezegd: begin met het aanpakken van de infarcten rond de grote steden, de hoofdtransportassen. Verbreed daar de wegen. We zijn bij mijn weten het enige land in Europa dat in de basisplanning van snelwegen het concept van twee maal twee rijstroken hanteert. Als landen om ons heen met twee maal drie of vier rijstroken op drukke plekken werken, waarom zouden wij dat dan niet doen?”

Als het stelsel van sociale zekerheid aan de orde komt, wordt het tempo van het gesprek lager, de toon van De Hoop Scheffer behoedzamer. Zijn 'eigen bezits-filosofie' verbindt hij met een pleidooi voor een verspreiding van het bezit van eigen aandelen voor werknemers in hun eigen bedrijf. Maar het minimumloon? “Een gevoelige kwestie”, begint De Hoop Scheffer. Zijn partij wees onlangs in meerderheid het voorstel van een denktank onder leiding van oud-minister F. Andriessen af om het minimumloon op den duur te laten verdwijnen. Toch voelt De Hoop Scheffer zich tot de lijn-Andriessen “aangetrokken”, zo zegt hij. “Als een baan minder verdient dan het minimum moet de overheid dat aanvullen. Dat is beter dan het minimumloon koste wat kost te handhaven en de werklozen zonder baan thuis laten zitten.”

Over de financiering van zijn 'bezitsvorming nieuwe stijl' is De Hoop Scheffer tamelijk luchtig. “Het hoeft per saldo niet tot extra kosten te leiden”. Voorlopig concentreert hij zich op de economische uitwerking van de basisgedachte: “Geef mensen iets om van te houden”.