Clintons hogere belang bij de verkiezingen in Bosnië

In Sarajevo deed de afgelopen maanden een bittere grap de ronde onder burgers met weinig vertrouwen in de verkiezingen van vandaag: de verkiezingen in Bosnië worden alleen uitgesteld als de verkiezingen in Amerika worden uitgesteld.

Zelden heeft een volkswijsheid het beleid van een supermacht zo accuraat verwoord. Als de Bosnische verkiezingen waren afgeblazen, had president Clinton niet vóór 5 november, de Amerikaanse verkiezingsdag, kunnen beginnen met de terugtrekking van Amerikaanse soldaten die in Bosnië deel uitmaken van de vredesmacht IFOR. Dat had hem immens prestigeverlies bezorgd. Wat ook de effecten van zo'n terugtrekking op Bosnië zelf waren geweest en wat ook de effecten van het doorgaan van de omstreden verkiezingen op Bosnië vandaag zijn, uitstel of afstel was voor Clinton een te groot risico.

Voor de internationale gemeenschap zijn de verkiezingen van vandaag de lakmoesproef voor democratie in Bosnië. Komen nu de mensen die destijds de oorlog zijn begonnen en trouw zijn aan etnisch georiënteerde en separatistische politiek, legaal aan de macht? Leiden de verkiezingen tot bestendige vrede of een nieuwe oorlogsronde? Maakt Bosnië enige kans als multi-etnische staat of bezegelen de verkiezingen in feite de opdeling?

Voor de leider van de internationale gemeenschap, de Verenigde Staten, heeft deze dag in het teken gestaan van een nog hoger, binnenlands belang: niets doen wat de kansen op herverkiezing van de president beschadigt. Zo bezien neemt Bill Clinton vandaag allereerst een belangrijke horde naar voortzetting van zijn eigen presidentschap.

De naderende Amerikaanse verkiezingen - met Bosnië als tijdbom - waren vorig jaar een van de redenen dat de VS in ijltempo op een vredesakkoord aanstuurden. Een spoedprogamma voor verkiezingen in Bosnië vormde daarvan het belangrijkste onderdeel. Washington bereikte 'Dayton' door een combinatie van diplomatie en militaire kracht. Deze koers legde de Bosnische Serviërs enkele maanden aan banden en dwong hen tot een bijrol in de onderhandelingsdelegatie van de Servische president Milosevic. Maar na de ondertekening van het vredesakkoord verslapte de Westerse greep weer. Er kwamen een door de NAVO geleide vredesmacht en een - zwak opgetuigde - internationale politiemacht, die zich weinig krachtdadig hebben opgesteld. De NAVO-raad was bevreesd voor slachtoffers in eigen gelederen, en vooral voor taferelen zoals in Mogadishu in 1993, waar Amerikaanse militairen omkwamen tijdens een vredesmissie.

Pag.5: Westen kijkt gelaten toe bij opmars separatisten

IFOR wist te voorkomen dat de oorlog weer oplaaide, maar daartegenover stond dat politieke problemen bij de uitvoering van het Dayton-akkoord onvoldoende of te laat lijken te zijn aangepakt of zelfs op hun beloop zijn gelaten: de arrestatie van oorlogsmisdadigers, de massale vlucht van de Serviërs uit Sarajevo, de diaspora van vluchtelingen, de bewegingsvrijheid, de vrijheid van pers en gebruik van geweld in het algemeen.

De uitvoering van 'Dayton' heeft tot nu toe bij de leiders op de Balkan geen mentaliteitsverandering teweeggebracht, daargelaten in hoeverre de internationale gemeenschap daar op korte termijn directe invloed op kan uitoefenen. Integendeel, in het zicht van de verkiezingen lieten alle partijen hun nationalistisch getinte politiek van haat en wraak jegens andersgezinden nog meer de vrije loop. Ze vertoonden oude anti-democratische reflexen en kuiperijen, van fraude met kiezersregistratie, onverholen censuur tot en met geweld tegen kandidaten.

De internationale gemeenschap heeft daarbij vaak lijdzaam toegekeken, laverend tussen een onvoldoende krachtig mandaat van Westerse hoofdsteden en een appèl op de eigen verantwoordelijkheid van de Bosnische bevolking.

Een remmende factor is ook dat de civiele wederopbouw van Bosnië onder leiding van de Europese 'vredescoördinator' Carl Bildt zeer traag op gang komt. Daarmee is in de eerste negen maanden na de ondertekening van 'Dayton' geen stevige basis gelegd voor democratie in Bosnië.

Het Westen moet vandaag gelaten toekijken hoe het eigen, in Dayton ontketende vredesproces fanatieke nationalisten en racisten op democratische wijze aan de macht zal brengen. Zelfs de partij van de beruchte Servische bendeleider en huidige verkiezingskandidaat Arkan heeft legaal kunnen putten uit de verkiezingspot van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), die de verkiezingen organiseert. Dit bonte gezelschap wordt volgens de letter van het vredesakkoord straks geacht samen één land te gaan besturen. Zij worden vandaag gekozen voor een periode van jaren. Maar worden zij vandaag ook herboren als democraten?

Het Westen heeft desondanks steeds vastgehouden aan de verkiezingen, ook al bleken de definities “vrij” en “eerlijk” in een vroeg stadium zeer rekbaar. De Europese landen hebben hier geen grote kwestie van gemaakt en voornamelijk de Amerikaanse koers gevolgd. De Bosnische verkiezingen zijn “een fraude met het Amerikaanse stempel van goedkeuring”, zei de Republikeinse presidentskandidaat Robert Dole onlangs, niet helemaal zonder eigenbelang.

De VS vervullen een centrale rol bij de organisatie van de verkiezingen, die ze meteen al in december vorig jaar rond de ondertekening van het vredesakkoord opeisten: de Amerikaanse diplomaat Robert Frowick is chef van de Bosnische missie van de OVSE. De Zwitserse minister van Buitenlandse Zaken en voorzitter van de OVSE, Flavio Cotti, sputterde medio juni op een conferentie in Florence nog wat tegen met de mededeling dat hij eerst “een grondige besluitvorming” van enkele weken wilde over het doorgaan van de verkiezingen op 14 september. Maar Frowick ging in diezelfde conferentiezaal al veel verder: hij zei dat de verkiezingen gewoon konden doorgaan op de geplande datum. De grote Europese landen waren het met hem eens, ook bij gebrek aan een alternatief. “We moeten maar zeggen: God zegene de greep”, zei Europees Commissaris Hans van den Broek. Cotti bond in, onder Amerikaanse druk, en bevestigde niet lang daarna de verkiezingsdatum.

Onlangs liet Frowick de Nederlandse oud-bestuurder Ed van Thijn, hoofd van de OVSE-waarnemers, merken hoe de hazen in de internationale arena lopen. Van Thijn had zich beklaagd over zoveel Amerikaanse druk, waarna Frowick met hem een nieuwe werkafspraak overeenkwam: Van Thijn mag rapporteren wat hij wil, maar Frowick - lees: Amerika - bepaalt of de verkiezingen van vandaag geldig zijn.

De VS erkennen dat de verkiezingscampagne niet volgens de democratische spelregels is verlopen. De internationale gemeenschap “heeft geprobeerd te veel in te korte tijd te doen”, zei Frowick onlangs. Anthony Lake, nationaal veiligsheidsadviseur van president Clinton, schreef deze week in The New York Times dat de verkiezingen “niet perfect” zullen zijn, maar er zijn “staatsstructuren” nodig om het land op te bouwen. De mensen in Bosnië moeten nu hun eigen toekomst kiezen. Ware pleitbezorgers van democratie kunnen niet zeggen dat ze geen verkiezingen willen houden, omdat ze bang zijn voor de uitslag, schreef hij.

“Degenen die menen dat de verkiezingen de opdeling zullen bespoedigen, slagen er niet in uit te leggen hoe uitstel van de verkiezingen de dingen beter zou kunnen maken”, aldus Lake. Die stelling is ook omkeerbaar: maakt spoed de dingen wel beter? Welke prijs het Westen betaalt voor zijn snelheid wordt in ieder geval vandaag duidelijk.

Uitgerekend de Amerikaanse vredesarchitect en ex-onderminister Richard Holbrooke, tegenwoordig bankier, sprak vorige week tijdens een rede in Oslo openlijk over de “fouten van Dayton”. “De Dayton-akkoorden waren incompleet en inadequaat”, zei hij. Er moet een tweede op Dayton lijkende conferentie komen, later dit jaar na de verkiezingen, om de fouten recht te zetten, zei Holbrooke.

Hij beschreef “het dilemma van democratie”: de mogelijkheid dat “een democratisch proces ondemocratische mensen voortbrengt”. “Stel dat je beslist dat de verkiezingen vrij en eerlijk waren, en dat er mensen worden gekozen die racisten, fascisten en separatisten zijn die zich publiekelijk tegen Dayton uitspreken.”

Holbrooke zei dat de Bosnisch-Servische leiders “ons erg openhartig hebben verteld dat ze een onafhankelijke staat willen”. De internationale gemeenschap moet hen houden aan het door hen ondertekende vredesakkoord “als we vinden dat een enkelvoudige Bosnische staat in het belang van de vrede is in de rest van Europa. Ik ben niet tegen een vreedzame, fluwelen scheiding zoals Tsjechoslowakije heeft gehad. Maar een opdeling van Bosnië die het resultaat is van agressie, is niet in het belang van de vrede in de rest van Europa.”

Hij pleitte voor verdere internationale aanwezigheid, op het punt van de veiligheid. Het Westen kan zich na de verkiezingen van vandaag niet terugtrekken. “Je kunt niet zeggen: er is gekozen, dat gebeurde eerlijk en vrij, nu zijn jullie aan de beurt. Dat zou onverantwoordelijk zijn.”

Als de verkiezingen inderdaad vrij en eerlijk verlopen, verliest het Westen een belangrijk indirect drukmiddel op de Bosnische Serviërs om 'Dayton' na te leven: dan worden namelijk de sancties tegen Servië opgeheven. Daarmee is er voor Belgrado geen dwingende noodzaak meer zich aan 'Dayton' te houden; op het punt van de oorlogsmisdadigers was de medewerking al gering. En voor de Servische broeders in Pale wordt die noodzaak nog kleiner. Hernieuwde sancties tegen Belgrado maken in de Veiligheidsraad door gebrek aan Russische steun geen kans.

Veel andere drukmiddelen op Pale om 'Dayton' na te leven heeft de internationale gemeenschap niet. Het vredesakkoord was bedoeld om Bosnië als staat bijeen te houden, maar de mogelijkheid dat er na vandaag “ondemocratische” mensen aan de macht komen, zonder de druk van internationale sancties, maakt de kansen voor Bosnië als eenheidsstaat op voorhand somber. De uitslag van de recente gemeenteraadsverkiezingen in Mostar, die de scheiding langs etnische lijnen bestendigde, is geen hoopgevend voorteken.

Zoals vaker in de Bosnische geschiedenis heeft de internationale diplomatie nog geen scenario en houdt zij de adem in. Over ongeveer een maand zullen de winnaars hun bestuurlijke posten gaan bekleden. Kan het Westen meer dan bijsturen waar mogelijk, reageren op misstanden en de wederopbouw onvervaard ter hand nemen? Verlenging van het verblijf van IFOR lijkt onontbeerlijk voor enige stabiliteit, maar daarover moet nog een besluit vallen. En ook dat zal pas na de Amerikaanse presidentsverkiezingen gebeuren.

Hoe de verkiezingen vandaag ook verlopen, de schade voor presidentskandidaat Clinton lijkt redelijk beperkt te blijven. Voor de meeste Amerikaanse kiezers is Bosnië een ver en onbekend land. Bij een ongeldigverklaring zullen de VS hun handen in onschuld wassen. En tegen de tijd dat de nieuwe leiders zich voor het eerst zullen manifesteren, is Clinton - volgens de huidige peilingen - al bijna herkozen.

Worden leiders Bosnië herboren als democraten?

Welke prijs betaalt het Westen voor zijn snelheid?

    • Robert van de Roer