De honderd van de eeuw

Over twee of drie seizoenen zal het zo ver zijn: dan wordt bekend wat het beste boek van de eeuw is en daarmee ook de beste schrijver. We weten wie de beste schrijver van het millennium is. Diens naam hoeft niet meer te worden genoemd. Aangenomen dat het jaar 2000 als het einde van beschouwd, zoals ook met 1900 is gebeurd, kan theoretisch gesproken het beste boek van de twintigste eeuw nog tussen Kerstmis en Oudjaar 1999 worden voltooid.

Maar hoe tragisch-onrechtvaardig het ook voor deze schrijver zal zijn: dat zal in het tumult om het op één na beste boek niemand merken. Je kunt dus beter dit op één na beste op de Uitmarkt van 1999 hebben liggen dan het allerbeste op Oudejaarsavond voltooien. Zo gaat het nu eenmaal met de roem aan het einde van deze eeuw.

Iedereen weet natuurlijk wel dat het onzin is, het beste boek van de eeuw aan te wijzen; maar omdat in de pop- en verwante muziek binnen een paar jaar ook met een nummer zal gebeuren, en omdat Fortune zal komen met een lijst van de grootste ondernemingen dezer eeuw, gaat het ook in de literatuur, althans de schrijverij gebeuren. Want zoals men zegt, 'daar gaat enorm veel geld in om'.

Maar al is het niet mogelijk het beste boek van de eeuw aan te wijzen, het denkbeeld opzichzelf is niet zo vreemd. Het kan niet en het valt op allerlei manieren te proberen. In ieder geval moet het de honderd jaar omvatten. Bijvoorbeeld encyclopedisch op de klassieke manier, zoals de Encyclopédisten hun werk hebben bedoeld, de verzameling van alle wetenschap tot voordeel van de rede en ter bestrijding van domheid en duisternis. Een groot hoofdstuk, stel ik me voor, zou dan gewijd zijn aan de bestrijding van de gewoonte om de wetenschap in dienst van d. & d. te stellen. Het zou ook feitelijk kunnen: de eenvoudige opsomming van alle uitvindingen, oorlogen en wat er verder tussen 1900 en 2000 'geschiedenis heeft gemaakt.' Daar valt niet meer aan te beginnen. Op deze manier is de beschaving ons uit de hand gelopen. Of biografisch: het leven van een Fransman, Duitser of Rus die in omstreeks 1904 is geboren, zich heeft gehandhaafd door de Eerste, de Tweede en de Koude Oorlog heen en die aan het einde van zijn jaren, na dat allemaal te hebben verteld, als gezonde 96-jarige 'terugblikt'. Toevallig ken ik zoiemand. Hij ziet om, niet in wrok maar met gemengde gevoelens: ironie en walging.

Je kunt ook boeken bedenken waarvan het nu al vrijwel vaststaat dat ze het einde van de eeuw wel zullen halen. Sommige horen inmiddels tot de erkende grote literatuur; andere danken hun faam voornamelijk aan hun 'leesbaarheid' of hun thema. Ze hebben zich tenslotte gehandhaafd doordat ze tot deze eeuw horen. Welke? Bijvoorbeeld Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht; Erich Maria Remarque, Van het westelijk front geen nieuws; Samuel Beckett, Wachten op Godot; George Orwell, 1984. Vladimir Nabokov, Lolita. Die halen het wel. Maar Thomas Mann met zijn Buddenbrooks, verschenen in 1901? De valse munters van André Gide? Jean-Paul Sartre's Wegen der vrijheid? Mooie boeken, vind ik, maar overspannen ze de jaren met een dusdanige kracht dat iemand die in 2000 een jaar of 16 of 20 is en bewust begint te lezen daar nog iets in vindt dat haar een onvergetelijke opheldering, openbaring bezorgt?

Het is vroeg begonnen. Vorig jaar al heeft The Times Literary Supplement een lijstje van de 100 meest spraakmakende boeken dezer eeuw opgesteld. Wat is spraakmakend over honderd jaar bezien? Toen Bertold Brechts Driestuiveropera in Berlijn in première ging, braken er rellen uit. Nu weten de meeste mensen alleen nog de melodie van het eerste lied die ook de melodie van het laatste is, en een regel van de Engelse tekst die heel in de verte nog een beetje lijkt op de Duitse. Dat er nog iets van over is komt door Louis Armstrong en Ella Fitzgerald. Een hele eeuw spraak maken: ondoenlijk.

De 100 boeken, de 100 schrijvers van deze eeuw, en daarna natuurlijk de 100 Nederlandse. Dat wordt een gezelschapsspel, en daaruit ontstaat dan meteen de oplossing. Zulke lijstjes kunnen niet arbitrair door de een of andere redactie of democratisch via een onderzoek naar de meerderheid worden samengesteld. Indertijd had de Sunlight zeep een reclame: 'Veertigduizend huisvrouwen kunnen geen ongelijk hebben', en als je bewees dat ze het toch hadden kon je 40.000 gulden winnen. Ik heb nooit van iemand gehoord die het tegen het gelijk van de 40.000 huisvrouwen heeft opgenomen. Zeep kiezen is al iets persoonlijks. Een boek voorschrijven als horend tot de eeuw: dat gaat nog veel gebeuren en het zal me benieuwen. Op de Nederlandse lijst zou ik, strikt persoonlijk, Bulletje en Boonestaak van A.M. de Jong wel willen zien.