Het oosten mort in Kohls 'recreatiepark'

BONN, 12 SEPT. Ze waren met een bus uit het oosten gekomen om voor de deur van de woning van bondskanselier Helmut Kohl een aantal jutezakken af te leveren. Zakken vol brieven, uit Berlijn, Mecklenburg-Voorpommeren en Saksen. Zeker 300.000 Oostduitsers wilden de leider van het land laten weten dat zijn bezuinigingen vooral in de nieuwe deelstaten hard aankomen. Kan de Bundeskanzler niet afzien van een korting op het ziekengeld en vermindering van de kinderbijslag?

Niets wijst erop dat de hartekreet uit het Osten Helmut Kohl ervan zal weerhouden zijn plannen door te zetten. Sterker, verwacht wordt dat het voorstel van de regering om 50 miljard mark te besparen morgen zonder slag of stoot door de Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer, zal worden aangenomen.

En dat is nog maar het begin. Deze week liet de coalitie van de christendemocratische CDU/CSU en de liberale FDP weten dat de marsroute van bezuinigingen straf zal worden voortgezet. Het mes zal ditmaal dieper in de sociale voorzieningen snijden: uitkeringen aan werklozen worden verminderd, subsidies worden geschrapt en de overheid zal haar personeelsbestand verminderen.

Daarmee komt het in Duitsland gehanteerde zogenaamde Rijnlandse model onder druk te staan. Dit naoorlogse model, ontleend aan de opvattingen van de toenmalige minister Ludwig Erhard, wordt - anders dan het Angelsaksische systeem in Groot-Brittannië en Amerika - gekenmerkt door een vrije markt met een sociaal gezicht.

De oppositie is getergd. “U heeft de mensen na de eenwording belogen”, wierp SPD-fractieleider Rudolf Scharping de bondkanselier voor de voeten. Helmut Kohl had 'bloeiende landschappen' in het Oosten beloofd, maar veel bedrijven sloten de deur en de werkloosheid steeg. “Nu wijst u de slachtoffers van uw beleid aan als de schuldigen”, zei Scharping, die vreest voor de sociale cohesie in de samenleving.

Het kan niet anders, meent de coalitie van Helmut Kohl. De bondskanselier heeft zich vast voorgenomen zijn land economisch te hervormen. Het 'recreatiepark' Duitsland is niet goed uitgerust voor de 21ste eeuw en kan zich in de steeds scherpere internationale concurrentie moeilijk staande houden. Het is te duur, te onbeweeglijk en bovendien mag Duitsland geen extra schulden maken, anders komt het niet in aanmerking voor deelname aan de door Kohl fel begeerde Europese monetaire unie in 1999.

Het besluit de openingstijden van winkels deze herfst te verlengen bracht eerder dit jaar al een mentale 'aardverschuiving' teweeg. Dienstverlening is in Duitsland een zwakke plek en sinds jaar en dag sluiten de winkels niet alleen de hele week vroeg, maar op zaterdag al om 12 uur. De argeloze klant die op vrijdagmiddag een stekker wil kopen, hoort om één minuut over 2 uur de deur in het slot vallen. 'Feierabend', zegt de verkoper door het glas schouderophalens, met een stralend gezicht.

Pagina 12: Soberheidsplan is pas het begin

Duitsland is nog altijd wereldkampioen Freizeit, zo maakte het Institut der deutschen Wirtschaft uit Keulen deze week bekend. Het aantal arbeidsuren waaraan volgens de cao moet worden voldaan, was vorig jaar met 1.602 uren het laagste ter wereld. Het langste werkt de Amerikaan die in 1995 op 1.896 uren uitkwam. “De afstand tussen Duitsland en de rest van de wereld is verder gegroeid”, stelt het instituut vast. Een concurrentienadeel dat volgens de Keulse economen alleen door flexibilisering van de arbeidsmarkt gedeeltelijk kan worden goedgemaakt.

“Duitsland moet weer tot de economische koplopers gaan horen”, zei de invloedrijke ondernemer Hans-Jochen Lipp deze week in Berlijn tijdens een congres over de kwaliteit van Duitse produkten. Made in Germany verliest zijn glans. Produkten zijn te middelmatig, op de werkvloer worden teveel fouten gemaakt en er wordt te lang aan produkten gewerkt. Internationaal gezien daalt Duitsland snel in aanzien, waarschuwde Lipp. Stond het land in 1992 nog op de tweede plaats op de ranglijst van internationale concurrentie, dit jaar is Duitsland afgezakt naar nummer tien.

Terwijl de ondernemingen worstelen en afslanken om hun internationale concurrenten te kunnen bijbenen, stijgen de kosten. De uitgaven voor sociale voorzieningen bereikten vorig jaar een recordhoogte. Daaraan moeten ook de werkgevers meebetalen, in de beroemde Lohnnebenkosten: sociale premies en dergelijke. Met 52,1 miljard mark gaf Duitsland bijna 5 procent meer uit dan in 1994.

Een belangrijke oorzaak is de stijgende werkloosheid. Zeker 4 miljoen mensen, 15 procent van de beroepsbevolking, hebben geen baan meer. De snelle toename van het aantal werklozen kost de staat dit jaar 12,5 miljard mark extra, becijferde minister van financiën Theo Waigel (CSU) deze week. Hierdoor loopt het overheidstekort op tot minstens 70 miljard mark. Een buitengewoon hoog cijfer, dat de politieke elite in Bonn in grote verlegenheid heeft gebracht. Het tekort bedraagt immers meer dan drie procent van het bruto binnenlands produkt (totale nationale produktie). Daarmee voldoet Duitsland niet aan de voorwaarden tot toetreding van de Europese monetaire unie.

Dit kan niet het geval zijn uitgerekend in het land dat eenieder in Europa, die niet in de monetaire pas loopt, graag op de vingers tikt. Bovendien vereist de grondwet dat het tekort de overheidsinvesteringen niet overschrijdt. Moet Waigel extra lenen, dan heeft hij een probleem.

Minister Waigel liet er maandag, tijdens het openingsdebat over de begroting voor volgend jaar, geen misverstand over bestaan. “Extra uitgaven mogen volgend jaar niet voorkomen. Het overheidstekort mag de 56,5 miljard mark niet overschrijden”, zei hij. De kans dat dit lukt is klein.

Economische experts vinden de minister te optimistisch. Economen van diverse effectenhuizen voorzagen al voor de zomer dat het tekort veel hoger zou uitkomen dan was voorzien. De Deutsche Bank sprak zelfs over een bedrag van 72 miljard mark.

Het was dan ook geen toeval dat eerder deze week bestuurslid Ernst Welteke van de centrale bank, de Bundesbank in Frankfurt, liet weten dat de criteria voor de Europese monetaire unie “niet zo rigide zijn als wordt aangenomen”. Een land mag best wat over de grens van 3 procent gaan voor het begrotingstekort, bedoelde hij, als het maar in de 'richting komt'.

Extra bezuinigingen liggen dus in het verschiet. Het bezuinigingsplan van 50 miljard waarover de Bondsdag morgen stemt, is pas het begin. Het voorziet in een soepeler ontslagrecht, korting op de uitkering bij ziekte, vermindering van het bezoek aan kuuroorden, aanpassing van de kinderbijslag en verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd bij vrouwen van 60 naar 65 jaar.

Een eerste stap, liet de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling in Parijs (Oeso) onlangs weten in haar landenrapport over Duitsland. Drastischer hervormingen zijn volgens de organisatie een vereiste om meer dynamiek in de economie te brengen. Volgens de Oeso zijn het lage niveau van de investeringen in Duitsland een symptoom van de structurele malaise, die wordt veroorzaakt door het loonbeleid, de hoge belastingen en uitgaven voor sociale zekerheid.

Extra kortingen op de uitgaven voor werklozen liggen in het verschiet, liet de coalitie weten. Met name werklozenprojecten in het oosten van Duitsland zullen daardoor getroffen worden. De sociaaldemocratische oppositie viel het financieel-economische beleid daarom scherp aan. “Een primitieve houtzagerij”, noemde SPD-fractieleider Rudolf Scharping de politiek van de regering.

De sociaal-democraten noemden het “onrechtvaardig” dat de coalitie de kosten van de eenwording op de werknemers en ondernemers verhaalt. Er is inmiddels duizend miljard mark (een bedrag van twaalf nullen) in Oost-Duitsland gestoken. De Duitsers betalen niet alleen extra belastingen (een solidariteitstoeslag van 7,5 procent). Ook de sociale premies zijn gestegen omdat hiervan ook het ziekengeld en de aow voor de 18 miljoen Oostduitsers moet worden betaald, terwijl zij in het verleden niet aan het systeem hebben bijgedragen. De SPD noemde deze wijze van financiering “onverdraaglijk”. Hoe het wèl zou moeten, lieten Scharping en financieel specialiste Ingrid Matthäus-Maier in het midden.

De bondskanselier deed gisteren een beroep op de SPD om samen met de regering te werken aan halvering van de werkloosheid in het jaar 2000. Hij wil het complexe en oneerlijke belastingsysteem aanpassen. Al in oktober komt de regering met een belastingvoorstel dat onder meer beoogt het toptarief van 53 procent te verlagen tot 40 procent. Kohl wees fijntjes naar een opiniepeiling van het Allensbach-instituut waaruit blijkt dat 64 procent van de Duitsers de bezuinigingsplannen van de regering accepteert. In mei was dat met 44 procent nog een minderheid van de bevolking.

Zo 'asociaal' waren de voorstellen niet. “Vermindering van de kinderbijslag met 20 mark betekent toch geen instorting van de verzorgingsstaat”, zei Kohl. Eerder al had hij naar Nederland verwezen. “Wat daar aan ingrijpende maatregelen mogelijk was, moet hier ook kunnen.”

Toch is niet alles doom and gloom in Duitsland. Vandaag is in het hart van het zieltogende Roergebied het grootste winkelcentrum van Europa geopend. CentrO in Oberhausen, gevestigd op een voormalig fabrieksterrein van de staalgigant Thyssen. De Britse projectontwikkelaar Eddie Healey, rekent erop dat 10.000 banen geschapen zullen worden in dit gebied waar de werkloosheid bijna 15 procent bedraagt. “Ik verwacht dat de traditionele Duitse scepsis over de omvorming van een industriële economie naar een meer levendige diensteneconomie opzij zal worden gezet zodra mensen zien dat winkelcentra ook werkgelegenheid opleveren”, zei Healey.