Twee versies van een gezamenlijke compositie

Close-up: Componeren, Ned.1, 22.37u.

De eerste sequentie van de documentaire Componeren, die vanavond wordt uitgezonden in AVRO's Close-up, is veelzeggend. Een groepje componisten betreedt, gemoedelijk keuvelend, van de linkerzijde Theater Carré; Willem Breuker komt - alleen - van rechts. Wat volgt is de ontstaansgeschiedenis van twee 'kettingcomposities': De Tiende Man en Gesneden Water.

Naar een idee van Elmer Schönberger werden Joël Bons, Cornelis de Bondt, Martijn Padding, Andries van Rossem, Calliope Tsoupaki, Willem Breuker, Guus Janssen, Diderik Wagenaar en Paul Termos aangezocht een korte bijdrage te leveren aan een gezamenlijke compositie. Omdat de meningen verdeeld waren over de te volgen werkwijze werd besloten twee versies te maken. De eerste is, onder redactie van Cornelis de Bondt, op democratische wijze tot stand gekomen. De tweede werd op dictatoriale wijze door Willem Breuker geredigeerd. De uitvoering van beide versies was deze zomer te beluisteren tijdens het Holland Festival.

Volgens de democratische werkwijze moest elk van de componisten een stuk van een ander bewerken, zodat er een werkelijk door het collectief gedragen compositie zou ontstaan, geschreven door een fictieve tiende man. Het uiteindelijke resultaat ontbeerde die eenheid; het bleef bij een aaneenschakeling van willekeurige gedachten, ondanks enkele wederzijdse referenties en de telkens terugkerende akkoordzuilen van De Bondt.

Omdat Breuker veel van het aangeleverde materiaal had vervangen door eigen noten, was in zijn versie die eenheid onmiskenbaar. Aan negen componisten had hij bovendien niet genoeg. Ravel werd er nog bijgesleept, Marc-Antoine Charpentier van de Eurovisie-tune, Unico van Wassenaer en Willem Pijper. Als een virtuoos circusdrummer laste Breuker dit alles aaneen, maar wat je hoorde was niet zozeer een collectieve compositie alswel een blauwdruk van het werk van Breuker. En dat mag strijdig heten met het uitgangspunt van een gezamenlijke compositie.

De documentaire is door Carrie de Swaan gemaakt volgens het beproefde recept van het 'making of'-genre. Het bezwaar is dat de kettingcomposities niet volledig te horen zijn, waardoor de toeschouwer die niet bij de eenmalige uitvoering aanwezig was in het ongewisse blijft over het uiteindelijke resultaat. De titel Componeren is minder goed gekozen. Deze suggereert een universeler inhoud dan het specifieke proces dat hier in beeld wordt gebracht.

Dat laat onverlet dat de film de moeite van het kijken waard is, niet in de laatste plaats vanwege de vele grappen die de componisten tussen de bedrijven door maken. Zoals Guus Janssen zegt over Breukers compositie, die hij bewerkte: “Het heeft iets van een grote drol... met diezelfde inconsistentie... het is onsmakelijk om je daar te diep in te begeven.”