Superstormen in ster-achtige atmosfeer Jupiter

In de zichtbare, dichtere delen van de atmosfeer van Jupiter kan het flink stormen. De capsule van de Amerikaanse ruimtesonde Galileo, die op 7 december in de atmosfeer van deze reuzenplaneet afdaalde, mat 'windsnelheden' van meer dan 500 kilometer per uur.

Waarnemingen met behulp van de Hubble Space Telescope hebben nu aan het licht gebracht dat er nog veel krachtiger stormen voorkomen in de exosfeer, het gebied op grote hoogte boven Jupiter waar de atmosfeer geleidelijk overgaat in de interstellaire ruimte. In dit bijna-vacuüm zijn nu snelheden tot enkele tientallen kilometers per seconde gemeten.

De waarnemingen werden verricht met behulp van een zeer gevoelige spectrograaf aan boord van de ruimtetelescoop: de Goddard High Resolution Spectrograaf. Het 'daglicht' boven de evenaar van Jupiter werd geregistreerd op een golflengte van 122 nanometer, dus in het ultraviolet. De straling op deze golflengte wordt uitgezonden door waterstofatomen die zich in de exosfeer van Jupiter bewegen. Uit deze metingen blijkt nu dat de straling op deze golflengte op tijdschalen van enkele minuten varieert en dat de waterstof met grote snelheden beweegt (Science, 23 augustus).

Al sinds de jaren zeventig is bekend dat de temperatuur van de exosfeer rond Jupiter (evenals die rond de drie andere reuzenplaneten) hoger is dan men zou verwachten wanneer hij alléén wordt verwarmd door de straling van de zon. Een van de verklaringen is dat die hoge temperatuur wordt veroorzaakt door turbulenties, die veroorzaakt zouden kunnen worden door stromen (jets) elektrisch geladen deeltjes die van de poolgebieden van Jupiter komen aangesneld en ruwweg boven de evenaar tegen elkaar botsen.

Franse en Amerikaanse astronomen lijken nu een aanwijzing voor deze stromen en turbulenties te hebben ontdekt. De astronomen suggereren dat het zou kunnen gaan om 'slierten' (zeer ijl) waterstofgas van enkele duizenden kilometers lengte, die zich met snelheden van enkele tot enkele tientallen kilometers per seconde door de exosfeer bewegen. 'Dit gedrag, dat niet wordt verwacht in de atmosfeer van een planeet, wijst op de bijzonder stormachtige hogere atmosfeer van Jupiter', aldus de onderzoekers. Aangezien Jupiter wel eens wordt vergeleken met een 'mislukte' - dat wil zeggen te lichte - ster, maakt deze ontdekking de intrigerende relatie tussen reuzenplaneten en sterren weer iets sterker.