Nederland huldigt tsaar in St. Petersburg

ST. PETERSBURG, 7 SEPT. Het Hollandse draaiorgel voor de deur van de Muziekhal is nog niet uitgepakt. Drie Russische bewakers staren ongeïnteresseerd naar het plein vlak bij de rivier Neva, waar het houten 'Holland Dorp' is gebouwd. Tien dagen lang moet dit dorp Nederlandse klompen, frites en elektronica promoten.

De molen draait nog niet, het podium is leeg en de kraampjes in de typisch Hollandse winkelstraat met trapgevels en huisnamen als 'Welgelegen', staan achter grote hekken. De Nederlandse vlag wappert wel, maar de Russische voorbijganger slaan er geen acht op - de wind is koud en het dorp nog dicht.

In de Russische havenstad St. Petersburg en in Zaandam begint vandaag de Peter de Grote Manifestatie. Het verblijf van Tsaar Peter in Nederland in 1697 en de oprichting van de Russische vloot in 1696 wordt in beide landen gevierd met een uitwisseling van concerten, tentoonstellingen, toespraken, films en symposia.

Het zat de organisatoren niet altijd mee. “Het dorp staat er tenminste”, zegt V. Phaff, organisator van het promotie-dorp. De directeur van de Russische Muziekhal had plotseling geëist dat de bewakers het tienvoudige van het afgesproken salaris moesten verdienen. De Nederlandse sponsors gingen niet akkoord. Het gevolg is dat de Russen nu entree moeten betalen voor het dorp. Phaff: “Dertig cent per persoon, dat gaat naar de Muziekhal. Het is niet veel, maar toch jammer. De bedoeling was dat de gewone Rus in ons dorpje gratis werd vermaakt.”

Tijdens de officiële opening van de Peter de Grote Manifestatie vanmiddag in St. Petersburg onthult Prins Willem Alexander het geschenk van Nederland aan die stad: een bronzen beeld van Tsaar Peter als timmerman. Hetzelfde beeld staat al 85 jaar in Zaandam, vlakbij het houten huisje waar hij driehonderd jaar geleden logeerde. Daar komt vanmiddag onder meer een groep Russische wielrenners aan die vanuit Moermansk (noordwest-Rusland) is gefietst.

Om de culturele, maar vooral ook economische en politieke betrekkingen tussen Nederland en Rusland te verbeteren, stuurt Nederland een zware delegatie naar St. Petersburg. Premier Kok geeft vrijdag de 'Peter de Grote Lezing', Harry Mulisch zal voorlezen uit de Russische vertaling van De Aanslag en de popgroep De Dijk treedt op. Zo'n honderd Nederlandse bedrijven presenteren zich tijdens een aantal economische symposia. Maar de Russen tonen vooral belangstelling voor het driedaagse bezoek van prins Willem Alexander - zeker na zijn joviale optreden tijdens de Olympische Spelen in Atlanta. De komst naar St. Petersburg is voor de kroonprins zelf ook belangrijk; het is zijn eerste officiële buitenlandse bezoek.

Willem Alexander is verre familie van Tsaar Peter, omdat de Russische prinses Anna Paulowna in 1816 trouwde met Koning Willem II. Peter de Grote hervormde Rusland van een achterlijk, geïsoleerd land tot een op het Westen geörienteerde, open staat. Hij stond bekend als een nieuwsgierige, non-conformistische man met een passie voor de welvarende Republiek der Zeven Provinciën. Hij bouwde de stad St. Petersburg op een moerasgebied en richtte de Russische vloot op. De wetenschap en de kunst die hij met name in Nederland leerde kennen, introduceerde hij in Rusland. De organisatoren van de manifestatie “laten even buiten beschouwing” dat hij ook een tiranieke reputatie had en geen tegenspraak duldde. Zo liet hij honderdduizenden opstandelingen doden en vermoordde hij zijn gelovige zoon omdat deze weigerde voor Het Rijk te vechten.

“Rusland maakt nu een periode van hervorming door, vergelijkbaar met de tijd waarin Peter regeerde”, zo verklaart P. van Vliet het enthousiasme waarmee de Russische autoriteiten volgens hem aan de manifestatie meewerken. Hij coördineert de totstandkoming van het programma, dat door Nederlandse ministeries en het stadsbestuur van St. Petersburg is opgesteld.

Telkens opnieuw heeft Van Vliet lijsten van potentiële calamiteiten op zijn nachtkastje gemaakt, maar tot nu toe heeft alleen de Russische douane moeilijk gedaan over de invoer van instrumenten van de Marinierskapel en een aantal schilderijen. “We hebben geprobeerd tijdens de organisatie alle mogelijke Russische problemen vóór te zijn.”

Aanvankelijk stond het bedrijfsleven niet te springen om in de manifestatie of Rusland te investeren, zo ervoer Van Vliet, wegens de politieke instabiliteit in Rusland. Inmiddels draagt een aantal bedrijven de kosten van het programma, 1,9 miljoen gulden, samen met de Nederlandse overheid. Ze sponsoren ook een reclamespot over de manifestatie die op de Russische televisie en radio een week lang is uitgezonden, opdat ook de gewone Rus op de evenementen afkomt.

Maar alle inspanningen ten spijt, zijn de inwoners van St. Petersburg het meest verguld met het bronzen beeld van de Tsaar dat kroonprins Willem Alexander vandaag onthult. Van de twee oorspronkelijke beelden - een bleef in St. Petersburg, de ander ging naar Zaandam - werd het exemplaar in de Russische stad tijdens de oktoberrevolutie in 1917 vernietigd. “De mensen riepen 'desnoods in plastic' toen het voorstel voor een replica kwam”, aldus Van Vliet. Toen wist de coördinator dat hij niet meer terug kon.

Toch geldt Tsaar Peter niet als held voor elke Rus, zegt historicus J. Driessen. Zij heeft voor het Amsterdams Historisch Museum en het museum Hermitage in St. Petersburg een tentoonstelling samengesteld over Tsaar Peters belangstelling voor Nederlandse, zeventiende-eeuwse wetenschap. “De nationalisten hekelen Peters interesse in het Westen. Ze hadden liever gezien dat hij de westerlingen adviseerde dan andersom.”

Toen Driessen dit jaar een boek over de Tsaar en zijn Nederlandse vrienden in het Russisch wilde uitgeven, stuitte ze bij de eerste Russische uitgever op weerstand: “Ze weigerde het uit te geven, want ze was het oneens met de inhoud. Na een lange discussie hebben we besloten dat zij een 'slavist' was en ik een 'westerling'. De volgende uitgever wilde wel, hij lachte en noemde zichzelf een 'westerling.”

Veel anti-communisten vinden Peter geweldig, verklaart Driessen, omdat hij het tsarenrijk van de Romanov-familie vertegenwoordigt. Andere Russen waarderen hem juist wegens zijn moderne visie en openheid. Zelf is Driessen gefascineerd door de grote invloed die het kleine Nederland via deze man heeft gehad op Rusland. “En dat weet elke Rus.” Zo zijn er Nederlandse invloeden te zien in de architectuur en stadsplanning van St. Petersburg en zijn er talloze sporen van het Nederlands in de Russische taal, zoals de woorden matroos, stuurman, vaarwater en werf. Tsaar Peter beheerste het Nederlands redelijk en verhief in 1710 deze taal zelfs tot hoftaal. De kleuren van de Russische vlag, die sinds de val van de communisten opnieuw is ingevoerd, zijn wit-blauw-rood. Ook hiervoor had Peter zich laten inspireren door Nederland.

De 25-jarige Peter reisde in 1697 met een groep gezanten over land naar Nederland. Hij had gehoord dat Zaandam de beste plek was om het vak van scheepsbouwer te leren, en ging erheen met het oog op de bouw van zijn vloot. Rusland werd bedreigd door de Turken aan de zuidgrens en de Zweden in het westen. Omdat hij niet van protocol hield en anoniem wilde blijven, reisde hij als 'onderofficier Peter Michajlov' en logeerde hij in een bescheiden, houten huis. Maar zijn uitzonderlijke lengte, 2.10 meter, verried hem. Heel Zaandam liep uit om de lange vreemdeling te bekijken en binnen vijf dagen vluchtte hij naar Amsterdam. Daar kon hij op een besloten werf van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) het vak van scheepsbouwer leren. Hij raakte bevriend met talloze rijke Amsterdammers en kunstenaars.