Zijn paspoort is de literatuur; Volker Schlöndorff over zijn nieuwste film The Ogre

Op het filmfestival in Venetië presenteerde de Duits-Franse regisseur Volker Schlöndorff 'The Ogre'. De film is gebaseerd op Michel Tourniers roman 'De elzenkoning', over een Fransman die door de nazi-esthetiek raakt gefascineerd. Schlöndorff: “Ik zie hem als de broer van Oskarchen uit Die Blechtrommel.”

“Meer dan twintig jaar lang heeft Le roi des aulnes van Michel Tournier op me liggen wachten. De roman verscheen in 1970 en ik hoorde van al mijn vrienden dat het een meesterwerk was. Toen ik er drie jaar geleden eindelijk aan begon, zag ik meteen een film voor me. Het verhaal van Abel Tiffauges, de wereldvreemde Fransman die zich laat verleiden door de esthetiek van de nazi's, wemelde van de sterke beelden - van geheimzinnige oerbossen, gotische jachtsloten en oorlogsgruwelen. Zijn odyssee door Pruisen, van het ene nazi-kasteel naar het andere, leek haast gemaakt voor het celluloid.”

De Duits-Franse regisseur Volker Schlöndorff, in Venetië voor de première van zijn Tournier-bewerking The Ogre, maakt duidelijk waarom hij en niemand anders Le roi des aulnes (De elzenkoning) moest verfilmen. “De fascinatie van Abel voor de uiterlijkheden van het nazisme - de Körperkultur, de discipline, de vlaggen en wimpels - heb ik ook gevoeld. Ik was zes toen de oorlog ten einde liep, en net als mijn vriendjes was ik jaloers op de jongens uit de Hitlerjugend die met wapens en uniformen mochten lopen. We spaarden swastika's en speelden dat we Teutoonse ridders waren. De oorlog zagen we als een spelletje. Ik herinner me dat ik zelfs plezier beleefde aan het branden van Frankfort en Mainz; ik zag het als één groot vuurwerk.

“Tourniers hoofdpersoon sprak me ook in een ander opzicht aan. Abel is een puur literair figuur, een personage zonder psychologie dat zichzelf omschrijft als 'duizend jaar oud' en 'voor de helft van steen'. Ik zag hem als een broer van Oskarchen uit Die Blechtrommel en dat nam me voor hem in. Oskar is toch een beetje mijn lievelingskind, ook al omdat hij mijn grootste succes was.”

The Ogre doet in sfeer en thematiek inderdaad denken aan Die Blechtrommel, Schlöndorffs veelgeprezen film uit 1979. Dat is niet verwonderlijk, want net als het magnum opus van Günther Grass is De elzenkoning geen realistische historische roman, maar een allegorie. Vooral in het tweede, in Duitsland gesitueerde deel van The Ogre slaagde Schlöndorff erin om van Tourniers bezwerende proza een intrigerende film te maken, daarbij geholpen door de prachtige hoofdrol van John Malkovich en het suggestief donkere camerawerk van Bruno de Keyzer. “Ik wilde de poëtische aspecten van De elzenkoning zo veel mogelijk bewaren,” zegt Schlöndorff. “Die Blechtrommel was een epos, De elzenkoning is meer een ballade, zoals 'Der Erlkönig' van Goethe, waaraan het zijn titel ontleent. Als je het boek leest, is het alsof je telkens een fragment uit het leven van de hoofdpersoon voorgeschoteld krijgt. Tournier legt geen duidelijke historische of politieke verbanden. Zijn roman is een vreemde rit door de geschiedenis, aan de hand van een al even vreemde figuur.”

Servetje

Volker Schlöndorff, gezeten aan een tafeltje op het terras van Hotel des Bains (bekend uit Visconti's Death in Venice), praat snel. Deels op mijn verzoek, want de toegemeten tijd voor ons interview is twintig minuten. Deels omdat hij zelf haast heeft: over minder dan een uur moet hij spreken op de conferentie 'Cinema in het derde millennium' - en zijn speech is nog niet af. Terwijl hij nog wat steekwoorden op een servetje krabbelt, vraag ik hem waarom hij ervoor gekozen heeft om in zijn film zo weinig tijd en aandacht te besteden aan Abels jonge jaren in Frankrijk, terwijl die meer dan een derde van het boek in beslag nemen.

Schlöndorff: “Voordat mijn scenarioschrijver Jean-Claude Carrière en ik aan het script begonnen, zijn we gaan praten met Michel Tournier. Hij vertelde dat De elzenkoning eigenlijk ontstaan is uit twee romans: één over een eigenaardige jongen die opgroeit in het Frankrijk van voor de oorlog, en één over een krijgsgevangene die in nazi-Duitsland verzeild raakt in een opleidingsinstituut voor jonge soldaten. Om het onszelf niet onnodig moeilijk te maken, besloten we om alleen het tweede deel te verfilmen: de eerste versie van het script begon op het moment dat Abel per trein de Rijn oversteekt. Maar meteen kwamen de vragen op: wie was die man, waarom was hij daar, wat was zijn verleden? en voordat we het wisten hadden we al weer twintig minuten over zijn jeugd erin gestopt, verteld door een voice-over.”

The Ogre, die in Duitsland wordt uitgebracht als Der Unhold 'omdat Der Erlkönig te veel met Goethe geassocieerd zou worden', is een Frans-Duitse coproduktie. Maar de voertaal is Engels - wat jammer is omdat gerenommeerde Fassbinder-acteurs als Armin Mueller-Stahl, Volker Spengler en Gottfried John nu veroordeeld zijn tot een zwaar accent, alsof ze meespelen in een Hollywoodfilm over duivelse nazi's. Waarom niet gekozen voor Frans en Duits?

“Van begin af aan had ik mijn zinnen gezet op John Malkovich. Met zijn gevoelige uitstraling en hypnotiserende stem was hij de ideale Abel, iemand in wiens goedheid je blijft geloven, ook al doet hij de verkeerde dingen. We hebben proefopnames gemaakt van John in het Duits en het Frans, maar dat klonk nergens naar, en dus besloten we om de film aan hem aan te passen - wat ook een marketing advantage is, want mensen gaan nu eenmaal sneller naar een Engelse film. Overigens vind ik het niet erg dat Abel geen Frans spreekt; hij is het prototype van de man zonder wortels. Zijn paspoort is de literatuur.”

Groteske fabel

Na de première vorige week werd The Ogre in de Italiaanse pers vooral besproken als een film over de verborgen geschiedenis van nazi-Duitsland, een parabel over de manier waarop de jeugd verleid werd. Maar Schlöndorff onderstreept dat hij geen historische film heeft willen maken, laat staan een politieke. “The Ogre is meer een groteske fabel, een opera zonder zang waarin een belangrijke rol is weggelegd voor de door Michael Nyman gecomponeerde muziek. De historische gebeurtenissen worden in de film alleen maar aangestipt, en we hebben ze expres van het verhaal afgezonderd door ze in zwart-wit te filmen. Dat maakte het ook makkelijker om een enkel journaalbeeld van Hitler of van een troepenbeweging in te voegen - als een kleine handreiking aan de kijker.”

De enige historische figuur die een rol van betekenis speelt in The Ogre is Hermann Goering, de eigenaar van het jachtlandgoed waar Abel in eerste instantie komt te werken. Met veel fantasie wordt de Rijksmaarschalk voorgesteld als een kinderlijke dikzak die gelooft in het occulte (en bijvoorbeeld zijn handen wast in een schaal met edelstenen als hij zich beroerd voelt). Ontdoe je de historische Goering niet van zijn gevaarlijke trekjes door hem tot een karikatuur te maken?

“Net als Tournier, die in De elzenkoning van Goering een soort grootmeester van alle nazi-hocuspocus maakt, gaan wij er vanuit dat iedereen wel weet hoe de oorlog is verlopen. De meeste figuren in The Ogre zijn trouwens karikaturen, de doorgedraaide geneticus op kasteel Kaltenborn net zo goed als de edele aristocraat die in het verzet zit. En afgezien daarvan moet je niet vergeten dat we Goering zien door de ogen van Abel, die niet weet dat dit de kwade genius was achter de Wannsee-conferentie of de bombardementen op Rotterdam en Coventry. Abel ziet een kleurrijke, flamboyante jager met gevoel voor stijl. Hij is net zo politiek naïef als de kinderen die op slot Kaltenborn gedrild worden als kannonnenvoer.”

Halverwege de film ontpopt Goering zich onverwacht als de profeet van de moderne Europese politiek, wanneer hij tegen Abel zegt dat Frankrijk en Duitsland natuurlijke bondgenoten zijn. Ik vraag Schlöndorff of dat ironie is, of in dat zinnetje toch misschien een politieke mening van de regisseur verborgen ligt. Schlöndorff ontkent. “Het is gewoon een grapje; we wisten dat als Goering dat zegt, iedereen onmiddellijk Kohl en Mitterrand voor zich zou zien. Tegelijkertijd kun je het ook opvatten als een verwijzing naar de Europese filmproduktie. Frankrijk en Duitsland zíjn elkaars natuurlijke bondgenoten; The Ogre bewijst het.”

Der Unhold (The Ogre) van Volker Schlöndorff draait vanaf deze week in de Duitse bioscopen. De film zal over enkele maanden in Nederland in première gaan.

    • Pieter Steinz