Ondeugden met een schuifstripje; Beweegbare wonderen van papier op pop-up tentoonstelling

De modernste pop-up boeken bevatten niet alleen bewegende drie-dimensionale figuren en decors maar ook muziek en lichtjes. Al vanaf de zestiende eeuw worden boeken gemaakt met draaischijven en treklipjes, om lezers te onderwijzen en te vermaken. Dat is te zien op de tentoonstelling over het 'beweegbare boek' in de Haarlemse Verweyhal.

Pop-up. Het boek in beweging. Verweyhal, Grote Markt 16, Haarlem. Tot 3 november. ma t/m za 11-17 u; zo 12-17 u. Catalogus ƒ 32,50. Op zondag 8, 15 en 22 september worden demonstratierondleidingen gehouden.

Alles staat en valt met ingenieus papiervouwkunst-en-vliegwerk en alles draait om het verrassingseffect. Het echte goede beweegbare boek - een onnauwkeurige vertaling van de Engelse term pop-upbook - behoort tot de trapezewerkers onder de circusartiesten. Eén verkeerde beweging en het effect valt in duigen. Daarom is de triomf van de bedenker ook zo voelbaar bij het omslaan van de pagina's: figuren schuiven plotseling vanachter een bont decor vandaan, springen te voorschijn uit een verstilde scène of richten zich met opengesperde grijns, uitgespreide vleugels, waaierende uitdossing en triomfantelijke poses onverhoeds op van het platte vlak. Door aan lipjes te trekken, tegen hendeltjes te duwen, aan wieltjes te draaien of flapjes om te slaan, gaan oren klapperen, vlaggetjes wapperen, staarten zwaaien of krijgt een afbeelding ineens een tegenovergesteld aanzien. Hier buigt een knie in bevallige revérence, daar kiepert een bootje om, hier schiet een insekt voorbij, bij voorkeur nog met uitrollend tongetje ook, daar wipt een spook uit een kast, gluurt een monster om een hoekje of knippert een paar ogen. Dikwijls bewegen verschillende onderdelen op een pagina simultaan als in de gestroomlijnde choreografie van een uurwerk. Een enkele keer beginnen lichtjes te flikkeren en klinkt een melodietje.

Beweegbare boeken bieden talloze variaties op transformatietechnieken uit de papieren trucendoos. Ze worden met treffende poëtische termen aangeduid, zoals schuifwissel- en veranderprenten, zigzag- en coulissenpop-ups, honingraatvouwwerk en jalouziesystemen, harmonica-, panorama- en carrouselvormen. Allemaal zijn ze bedoeld om een afbeelding een andere dimensie te geven. Beweegbare boeken zijn de luxe-artikelen van de boekdrukkunst. Geldt het onderwerp de verkorte versie van een klassieke vertelling, een sprookje of een populair-wetenschappelijk exposé, wordt er een mooi nieuw verhaal opgedist, een moralistische verhandeling gegeven, een komische grabbelton vertoond, of een gedicht verbeeld waarbij de rijmwoorden zich verbergen onder overslagjes, de tekst is eigenlijk bijzaak, want bij de pop-up gaat het om de mobiele vormgeving, zo gedetailleerd als maar kan en liefst met zoveel mogelijk surprises.

Op de attractieve tentoonstelling Pop-Up. Het boek in beweging in de Haarlemse Verweyhal roept elk van de meer dan honderd Nederlandse en buitenlandse exemplaren dan ook om -heel voorzichtige - vingers, die tastend over de pagina's glijden op zoek naar de bijzonderheden. Er kan zich immers een gedaante schuilhouden tussen de naden van een fraai bewerkt rekwisiet. Er ligt misschien nòg een ander laagje verborgen achter een ogenschijnlijk gesloten object. Het plezier in de kantelende voorstellinkjes wordt vergroot door de handeling telkens te herhalen. Beweegbare boeken moeten bewogen worden. Maar de inrichters hebben hun schatten begrijpelijkerwijs in vitrines uitgestald - schaars verlicht, tenzij een secuur gericht spotje een anders verborgen gebleven detail markeert. De bezoeker vergaapt zich als een gourmet voor de etalage van een dichte banketbakkerij aan al de parmantige delicatessen. Van sommige pop-ups zijn twee of drie stuks naast elkaar gezet of zorgvuldige kleurkopieën toegevoegd omde beweging aanschouwelijk te maken. Maar de tastbegeerte wordt er niet minder om. Vinger- en neusafdrukken staan al op de ruiten.

Uitklap-Vondel

Het oudste beweegbare boek op de tentoonstelling is Sphaera, uit 1547, een verhandeling over astronomische instrumenten van Johannes Sacrobosco. Het bevat op twee plaatsen draaischijven die met touwtjes aan de pagina bevestigd zijn. Elke schijf bestaat uit een paar lagen die onafhankelijk van elkaar gedraaid kunnen worden, zodat de gebruiker de aanwijzingen over de standen van de hemellichamen ten opzichte van de horizon zelf kon nabootsen.

Minstens zo educatief is de Christeliike waerseggher, de principale stukken van 't christen geloof en leven int cort begrijpende uit 1603: 'Met een rolle [draaischijf] der deughtsaemheyt daer opdienende. Ende een schildt-wacht teghen de valsche waersegghers, tooveraers etc.' Als ware het een cd-rom voor morele standvastigheid. De inhoud van de beweegbare boeken uit de zeventiende en achttiende eeuw is voornamelijk bedoeld ter lering van de zedelijke en godsdienstige mores en ter instructie van ambachtelijke en wetenschappelijke verworvenheden. Maar ook de literatuur is vertegenwoordigd met 'een derden druk merkelyk vermeerdert' uit 1736 van Vondels hekeldrama Palamedes of vermoorde onnozelheit. Vondel had onder het klassieke verhaal over Palamedes en Agamemnon de actuele gebeurtenis van de politieke moord op Johan van Oldenbarnevelt verborgen. Op de uitklapprent van de onthoofding van Van Oldenbarnevelt zijn flapjes geplakt waaronder zich bijvoorbeeld het conterfeitsel van Maurits bevindt. Het had Vondel ongetwijfeld deugd gedaan dat deze herdruk niet langer gebukt ging onder het publicatieverbod uit 1625 en dat nu de portee van zijn aanklacht dubbel aanschouwelijk werd gemaakt. Welke hedendaagse theatermaker gaat zijn toevlucht zoeken tot het beweegbare boek voor Emily of het Geheim van Huis ten Bosch? In Engeland is de koninklijke familie vaak opgepopt, zowel voor de kroning van de huidige koningin alsvoor het huwelijk van Charles en Di: de trekstrip bij de balkonscène doet de kus van het sprookjespaar telkens opnieuw gebeuren; de term bordpapier was zelden zo toepasselijk.

Het beweegbare boek bood vroeger reeds allerlei satirische of moralistische mogelijkheden. Bevestigd op een prent getiteld 'Intree van 't Trojaansche Paerd in Bestania' uit de St. Nicolaasalmanach voor het jaar 1789 schuilt onder het flapje met de spreuk: 'Vrijheid, gelijkheid, broederschap' de tekst: 'Eigenbelang, wraak, heerschzucht'. Verderop in dezelfde almanak staat bij een vouwprent voorstellende een rijk uitgedost echtpaar het rijmpje 'Men vrijd en trouwd, maar let wel, (Ligt op dit blad) naar 't eind van 't Spel.' Na oplichten van het onderste flapje verschijnen skeletten, omgeven door vanitassymbolen. Zo bezien lijken beweegbare boeken uit voorgaande eeuwen een illustratie van de calvinistische opvattingen: hoedt u voor de verlokkingen van het aardse paradijs. Het is natuurlijk de vraag of dergelijke bewogen aansporingen tot welvoeglijk gedrag ook echt effect sorteerden.

Er zijn door beweegbare-boekmakers- en drukkers ongetwijfeld ook in die tijd minder verheffende werkjes bedacht en uitgevoerd, maar die zijn niet te zien op de expositie.

Wat ook ontbreekt is de in de jaren zeventig van deze eeuw in Amerika verschenen Pornographics. The Shame of our Museums. Klassieke schilderijen en beeldhouwwerken worden hierin decent gemaakt door middel van cellofaanflapjes waarop kledingstukken en andere schaamtebedekkers zijn geschilderd die de onderliggende lichamen censureren. Het aanvallige naakt van Ingres' La Source verdwijnt tot aan haar oksel in een meertje, haar leeglopende kruik raakt nog net het wateroppervlak en aan Da Vinci's ontelbare malen gekopieerde tekening van de menselijke proporties is een paar armen toegevoegd die de mannelijkheid keurig aan het oog onttrekken.

Onbedoeld is dit vrolijke boekje trouwens een variant op de 'aankleedpop' die in sommige gevallen ook onder de beweegbare boeken mag worden gerekend. Toen in de negentiende eeuw beweegbare boeken ter vermaak ontstonden die bovendien niet langer uitsluitend bedoeld waren voor volwassenen, kwamen er prachtige voorbeelden op de markt van kinderverhalen met losse insteekfiguren die op aangewezen plaatsen in een pagina konden worden gestoken of die zelfs diverse, bij de handeling passende kostuumpjes aangemeten konden krijgen, zoals in De weldadige Louize, het meisje in zesderlei gedaanten (1827). De moraal van vrijwel elk met kunstige beweging en vaak prachtige kleuren verlucht verhaal bleef toch de oppassendheid van het lezertje. Zo laten schuifprentjes doormiddel van schuifje of trekstripje ondeugden veranderen in deugden. Maar er kwamen ook vele driedimensionale kijkkasten met roofdieren die achter de tralies van hun kooi heen en weer paraderen. Of opstaande afbeeldingen uit 1001 Nacht waarin door middel van een gericht lampje ineens een gestalte opdoemt.

De V-vouw

De ontroerendste en misschien wel begeerlijkste pop-up in Haarlem is een uniek kunstwerkje uit 1821 van William Grimaldi. Het heet The Toilet en volgens de beschrijving liet Grimaldi zich inspireren door de kaptafel van zijn dochter. Op elke pagina (er is er helaas maar eentje te zien) schilderde hij in miniatuur de inhoud van een potje, een doosje of een ander toiletartikel en voorzag hij ze van een eveneens beschilderd flapje met daarop het dekseltje of de verpakking. In zijn eenvoud staat dit werkje heel ver af van de prachtig gecompliceerde laat-negentiende- en twintigste-eeuwse beweegbare boeken waarin tal van technieken en mechanieken gecombineerd zijn tot inventieve schouwspelen. De hedendaagse ontwerpers, wier werk tegenwoordig bijzonder in trek is, leven zich uit in bizarre verhalen vol spannende elementen of verlenen nieuwe glans aan de belevenissen van Winnie the Pooh, Alice in Wonderland of Peter en de Wolf. De invloed van de strip is duidelijk merkbaar, maar ook het aloude instructiemodel blijft in zwang.

Dieren, schepen, anatomie, muziek en beeldende kunst blijven nog steeds favoriete onderwerpen met daaraan toegevoegd natuurlijk de nieuwe mobiele technieken van auto's, fotografie of ruimtevaart. Klein en groot, ingewikkeld of simpel, de beste beweegbare boeken zijn degene die met het meeste oog voor detail en manipulatie zijn bedacht en uitgevoerd. De voor de gelegenheid van de tentoonstelling met veel liefde en smaak vervaardigde pop-up catalogus (ingeleid door de Haarlemse burgemeester Pop) geeft in woord en natuurlijk bewegend beeld inzicht in de fragiele technieken van de papieren wonderen en hun makers, zowel in Nederland als daarbuiten. Een van de bekendste hedendaagse pop-up makers is Jan Pienkowski die de ene na de andere aantrekkelijke bestseller vol griezelfiguren bedacht heeft. De expositie in Haarlem toont hoe zijn werk en dat van zijn collega's, onder wie de Nederlandse meester Kees Moerbeek, direct of via omwegen voortkomt uit een verbazingwekkende, eeuwenoude traditie.

Pienkowski benut met adembenemende flair de populaire, eind jaren twintig in Engeland ontwikkelde V-vouw, waarbij een opengevouwen vorm zich driedimensionaal opent bij het omslaan van de pagina. Om zijn spannende voorstellingen nog meer spektakel te geven, combineert hij dit principe vaak met de negentiende-eeuwse zigzag, die in pagina's uitgesneden figuren vanuit hun zigzag opgevouwen toestand trapsgewijs omhoog voert of hen diagonaal in het platte vlak doet draaien. De griezels vliegen bij Pienkowski bijkans uit het boek weg. Onderwijl zorgt de nog oudere draaischijftechniek voor rollende effecten of kleurverschuivingen en tegen elkaar schurende stukjes papier, Pienkowski's troef, veroorzaken rare geluidjes.

Een aparte afdeling biedt de bezoekers tien voorbeelden van cd-rom en cd-i. Hoe knap en beweeglijk de - toekomstige - mogelijkheden ook lijken, beweegbaar zijn ze niet, laat staan tastbaar, dè belangrijkste pronkeigenschap van de pop-up.