Mannen in Mexico

Matthew C. Gutmann: The Meanings of Macho. Being a Man in Mexico City. University of California Press, 330 blz., geïll., ƒ 47,10

De term macho is symbolisch geworden voor alles wat de man zo'n slechte reputatie heeft gegeven: vrouwenonderdrukkend en hanig gedrag, overdadig drankgebruik en onnodige gewelddadigheid. Een autoritaire of botte man wordt in Nederland zonder pardon macho genoemd. Maar het kan ook een positieve aanduiding zijn. Een macho weet wat hij wil, is besluitvaardig en aantrekkelijk.

Weinigen realiseren zich dat we deze aanduiding aan Mexico te danken hebben en dat zij daar ook pas in de jaren veertig is uitgevonden. De populariteit van de term moet vooral verklaard worden door de fascinatie die wordt veroorzaakt door de tegenstrijdigheden en onvoorspelbaarheid van mannelijk gedrag.

Die dubbelzinnigheid is het uitgangspunt van de studie van de Amerikaanse antropoloog Gutmann. Hij woonde een jaar lang in een arme wijk van Mexico-stad om na te gaan in hoeverre het algemeen aanvaarde beeld van de Mexicaanse macho recht doet aan de werkelijkheid. Hij vroeg bijvoorbeeld allerlei Mexicanen om een reactie op een foto van een oudere winkelier met een baby in zijn arm. Op die manier probeerde hij verschillende visies op de Mexicaanse mannelijkheid te achterhalen. Hij sprak met mannen en vrouwen over de inhoud die mannen aan het vaderschap geven. Maar ook andere aspecten van Mexicaanse mannelijkheid kwamen daarbij aan de orde: seksuele gewoontes, deelname aan huishoudelijk werk, alcoholgebruik en mannelijke gewelddadigheid.Gutmann geeft de lezers mooie inzichten in het dagelijks leven van een Mexicaanse volkswijk. Hij probeert de stereotype denkbeelden over de Mexicaanse macho te nuanceren.

Hij geeft het voorbeeld van een bouwvakker die regelmatig zijn zesjarige zoontje meeneemt naar zijn werk. Ook binnenshuis nemen de meeste mannen hun vaderlijke taken serieus. De ondervraagde mannen beschouwen de getoonde foto dan ook als een doodnormale situatie. Dat levert een interessant staaltje omgekeerde antropologie op. Sommige ondervraagden verbazen zich over de ophef die Gutmann van de foto maakt. Zij verwonderden zich er juist over dat Amerikanen, zoals Gutmann, hun kinderen in hun ogen zo weinig vasthouden en zo afstandelijk opvoeden.

Het onderzoek van Gutmann laat ook de complexiteit van Mexicaanse man-vrouw verhoudingen zien. In de traditionele beeldvorming ten aanzien van de Mexicaanse macho wordt er veel aandacht besteed aan het zogenaamde cas chica. Als hij het zich financieel kan veroorloven heeft de Mexicaanse man soms een tweede huishouden waar hij terecht kan als de sleur van het huwelijk hem te machtig wordt. Volgens Gutmann is er in volkswijken weinig van deze praktijk te merken. De benarde materiële omstandigheden laten het niet toe, maar het wordt ook niet geaccepteerd door de gemeenschap. Hoewel de ondervraagde mannen niet schromen om deze traditionele beelden te bevestigen, moeten zij keer op keer toegeven dat de praktijk veel minder opwindend is. Zij hebben vaak al moeite genoeg om de touwtjes aan elkaar te knopen. Mexicaanse mannen zitten gevangen in een web van tegenstellingen. Een ideologie van mannelijkheid botst met een harde economische realiteit en een situatie waarin vrouwen eisen stellen aan de betrouwbaarheid van hun partner.

De conclusies van Gutmanns onderzoek laten aan duidelijkheid niets te wensen over. Ook de Mexicaanse man zorgt, knuffelt zijn kinderen en vertoont warme ouderlijke gevoelens. Natuurlijk heeft hij zijn mannelijke gevoeligheden. Hij koopt niet graag luiers, pocht graag op zijn mannelijkheid en wil graag als een vrouwenversierder worden gezien, maar dat zijn uiterlijkheden die de langzame emancipatie van zijn robuuste aard niet in de weg staan.

Het thema van Gutmanns boek is goed, zijn aanpak sympathiek, maar zijn resultaten zijn triviaal. Zijn overdadige getheoretiseer contrasteert nogal met zijn soms naïeve, erg Amerikaans getinte observaties. Gutmann komt keer op keer tot de conclusie dat achter een façade van mannelijke hanigheid arme Mexicaanse mannen veel socialer, liever en hulpvaardiger zijn dan zijzelf en anderen ons willen doen geloven.

Gutmann laat zien hoe de grote veranderingen die Latijnsamerikaanse megasteden als Mexico de afgelopen decennia hebben ondergaan, dramatische veranderingen in de sekserelaties hebben veroorzaakt. De sociale bewegingen die in de jaren zeventig en tachtig in de arme wijken van Mexico als gevolg van de grote sociale problemen en een onmachtige staat ontstonden, werden grotendeels geleid door vrouwen. Vrouwen gingen ook steeds frequenter deelnemen aan de arbeidsmarkt. Deze ontwikkelingen gingen gepaard met het doordringen van een (internationaal) feministische jargon in de Mexicaanse volksklassen. Dat heeft ertoe geleid dat ook voor mannen de wereld sterk veranderd is. Als we Gutmann goed lezen, hebben ze daar niet zo erg veel moeite mee gehad. Zij lijken de verandering in hun positie met een grote dosis pragmatisme te hebben aanvaard. Aan de andere kant zijn binnen de Mexicaanse volkscultuur allerlei bestaande patronen van mannelijk- en vrouwelijkheid blijven bestaan, net zoals dat in onze eigen samenleving het geval is.