EU blijft fel tegen anti-Cuba wet van VS

BRUSSEL, 6 SEPT. Het zomerreces deed het even in vergetelheid raken, maar deze week bleek dat het conflict tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten over Cuba nog even hevig is als in juli. De EU blijft zich verzetten tegen de Amerikaanse Helms-Burtonwet, die beoogt buitenlandse bedrijven te straffen die zaken doen op Cuba - met name die ondernemingen die geld verdienen aan bezittingen die na de revolutie in 1959 werden onteigend.

In een poging de plooien glad de strijken, zond de Amerikaanse president Clinton deze week een speciale gezant voor Cuba naar Brussel: Stuart Eizenstat, tot voor kort ambassadeur bij de Europese Unie. “Europa en Amerika moeten een multinationale actie starten om Havana democratie te bezorgen”, verklaarde Eizenstat in zijn oude standplaats. Zijn gesprekspartners, de Europees commissarissen Brittan (handel), Marin (betrekkingen met Latijns-Amerika) en Bonino (humanitaire hulp) waren weinig onder de indruk van het Amerikaanse charme-offensief. Hoewel ook zij erkennen dat “meer democratie op Cuba nodig is”, zoals de woordvoerder van Marin zei, weigeren ze te onderhandelen met Helms-Burton als mes op tafel.

“Weerzinwekkend” en “de slechtst mogelijke basis voor dialoog”, noemde Brittan deze week in het Europees Parlement de Helms-Burtonwet. Hij erkent dat de democratie op Cuba moet worden bevorderd, maar betoogt dat de Europese Unie op dit vlak al veel doet. De gewraakte Amerikaanse wet is een van de onderwerpen die de Europese ministers van Buitenlandse Zaken dit weekeinde bespreken tijdens hun halfjaarlijkse informele bijeenkomst, in het Ierse Tralee. De Nederlandse minister van buitenlandse zaken Van Mierlo heeft eerder al de extraterritoriale reikwijdte van de Amerikaanse wet 'principiëel onaanvaardbaar' genoemd.

Volgens de Helms-Burtonwet, een aanscherping van het Amerikaanse hndelsembargo tegen Cuba, kunnen buitenlandse bedrijven worden gestraft die belangen hebben in ondernemingen die zijn onteigend na de Cubaanse revolutie. De Europeanen betogen dat het te ver gaat bedrijven die te goeder trouw bezittingen aankochten, te straffen. Maar volgens de Amerikanen is dit te vergelijken met het aankopen op straat van een gloednieuwe fiets voor 25 gulden. Wie op Cuba zaken doet is een ordinaire heler, stelt de Amerikaanse senator Jesse Helms, mede-indiener van de wet. Het internationaal recht is hierover volgens experts niet duidelijk.

De Europese Unie, maar ook Canada en Mexico, zijn verbolgen dat de Amerikanen hun spelregels opleggen aan de rest van de wereld. Het is niet de eerste keer dat de Verenigde Staten dit doen. Zo pasten ze ook hun eigen anti-trustwetgeving toe op kartels van Europese reders. Europese landen, waaronder Nederland, hebben hiertegen wetgeving aangenomen die verbiedt aan dit anti-trust beleid mee te werken. Ook de Europese Unie zelf voert soms een extraterritoriaal anti-kartelvormingsbeleid, wanneer de gevolgen van de kartels voelbaar zijn in de Europese Unie. Volgens experts biedt ook hier het internationaal recht geen uitkomst.

Als gevolg van de hevige protesten tegen de Helms-Burtonwet heeft Clinton artikel III van de wet met een half jaar opgeschort. Het gaat om het hoofdstuk dat Amerikaanse burgers en ondernemingen in staat stelt in een civiele procedure schadevergoeding te eisen voor hun voormalige bezittingen op Cuba. Maar alleen al de dreiging van de processen benadeelt ondernemingen, betogen de Europeanen, bijvoorbeeld omdat de kredietwaardigheid minder is als een bedrijf zo'n proces boven het hoofd hangt.

Behalve artikel III nemen de Europeanen ook aanstoot aan artikel IV van de Helms-Burtonwet, dat bepaalt dat werknemers van beschuldigde bedrijven een visum voor de VS kan worden geweigerd. Het Italiaanse telecommunicatiebedrijf Stet ontving al een brief met de mededeling dat directieleden en hun familie niet meer welkom waren. Ook werknemers van een Canadese en een Mexicaanse onderneming kregen bericht dat ze persona non grata zijn.

De lidstaten van de Europese Unie reageerden, met een voor het Europees buitenlands beleid zeldzame eensgezindheid, unaniem verontwaardigd toen de Helms-Burtonwet half juli werd aangenomen. De ministers van Buitenlandse Zaken gaven de Europese Commissie opdracht tegenmaatregelen te formuleren. Nog dezelfde maand heeft de Commissie voorgesteld dat Europese bedrijven en individuen zich niet mogen plooien naar de Amerikaanse wensen. Bovendien kunnen bedrijven die in de VS worden veroordeeld tot schadevergoeding, deze via Europese rechters terug vorderen. Het voorstel moet nog worden goedgekeurd door de raad van ministers. Bekeken wordt of er ook actie kan worden ondernomen binnen de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Probleem is volgens experts dat een nationale veiligheidsclausule in de GATT- akkoorden is ingebouwd, waar de Verenigde Staten zich op kunnen beroepen.

In het Commissievoorstel is voorzien dat de tegenmaatregelen kunnen worden uitgebreid, bijvoorbeeld naar de vorige maand in de VS aangenomen d'Amato-wet die voorziet in bestraffing van buitenlandse bedrijven die ten minste 40 miljoen dollar per jaar investeren in de energiesectoren van Iran of Libië. De effectiviteit van de Europese tegenmaatregelen zouden voor deze wet echter gering zijn, omdat de sancties die kunnen worden opgelegd tegen bedrijven die meer dan 40 miljoen dollar investeren, niet betrekking heeft op het grondgebied van de Europese Unie.

Het kan nog enige maanden duren voordat de EU-lidstaten het voorstel van de Commissie unaniem goedkeuren. Met name Groot-Brittannië is huiverig, omdat het zelf al soortgelijke wetgeving heeft en de Commissie hierin liever geen rol toekent. Voorstanders van de Europese tegen-wetgeving betogen dat de EU-landen best samen kunnen optreden. Dat werkt sneller dan wanneer de landen die een dergelijke wet nog niet hebben deze afzonderlijk moeten invoeren. Bovendien is het een duidelijker signaal aan de Verenigde Staten wanneer de vijftien gezamenlijk optreden. Bijkomend voordeel is dat bij afzonderlijke nationale wetgeving alleen geld kan worden teruggevorderd dat is geïnvesteerd op het eigen grondgebied, terwijl bij Europese wetgeving een Deen bij een Spaanse rechtbank een claim kan indienen tegen een Amerikaans bedrijf dat bezittingen in Spanje heeft.

Verwacht wordt dat er nog veel discussie zal worden gevoerd over de Europese tegenwetgeving, met name om de vrijheid van de Commissie te beperken. Dat laatste zou kunnen door bijvoorbeeld een comité op te richten waarin alle lidstaten zijn vertegenwoordigd en dat moet toezien op de naleving van de wet. De kans is volgens ingewijden klein dat dit weekeinde in Tralee de knoop wordt doorgehakt.

    • Birgit Donker