Vage klachten aan het beeldscherm

Werken aan een beeldscherm kan problemen geven met de gezondheid. Maar welke? Een ontsteking tussen de polsbotjes is een van de weinige concrete klachten.

Buik en benen zijn de enige lichaamsdelen waarvan niet is beschreven dat ze getroffen kunnen worden door beeldschermziekten. Vingers, handen, polsen, onderarmen, ellebogen, bovenarmen, schouders, nek, rug, hoofd, ogen en hart - eigenlijk is verder alles vatbaar voor de schadelijke invloed van beeldschermen.

Maar hoe schadelijk is het beeldscherm?

Daar is geen zinnig antwoord op te geven. Vrijwel alle Nederlandse kantoorbedienden werken tegenwoordig aan een beeldscherm, maar een reële schatting van de gezondheidsrisico's van dat apparaat bestaat niet. Grootste problemen zijn dat het onderzoek duur is en lange observatietijd vergt. Het is ook moeilijk aan te geven of de klachten zijn te wijten aan beeldscherm, toetsenbord, licht, lucht, werkdruk, of ruzie op de werkvloer. Bovendien: de techniek maakt ieder langlopend onderzoek achterhaald. Het kleine bolle beverige beeldscherm van tien jaar geleden, met groene lettertjes op donkere achtergrond, is in gebruik onvergelijkbaar met de moderne platte trillingsvrije schermen die redelijk scherp zwart-wit afbeelden.

Schade door elektromagnetische of radioactieve straling wordt niet door beeldschermen veroorzaakt. Oogklachten zijn meestal snel te verhelpen door een leesbril of eventueel een beeldschermbril (die niet op 30 à 40 centimeter scherp stelt, maar op 50 à 60 centimeter, de normale afstand tot het beeldscherm). Gedragstherapie wil ook wel eens helpen: niet zo staren op het scherm, regelmatig even om je heen kijken, geen uren achtereen aan het scherm blijven zitten.

Enkele cijfers: nadat in 1981 IBM de eerste pc introduceerde, steeg in de Verenigde Staten het aantal werknemers met repetitive strain injury (RSI, ook vaak cumulative trauma disorder, CTD, genoemd) van 400.000 naar iets meer dan twee miljoen in 1989.

RSI is een verzamelnaam. In de Amerikaanse statistiek valt er ook gehoorverlies door omgevingslawaai op het werk onder. Lawaaidoofheid ontstaat inderdaad als gevolg van herhaalde blootstelling aan geluid, niet door eenmalig hard geluid.

Schrijfkramp (waar monniken-kopiisten in de Middeleeuwen al last van hadden), de wasvrouwenduim, dienstmeidenknie, de timmermans- en mijnwerkerselleboog, de metselaarsschouder en de tennis- en studentenelleboog zijn even zovele voorbeelden van al lang bestaande ziekten die nu onder RSI vallen. Van dat rijtje waren waarschijnlijk alleen de laatste twee voorheen al bekend bij de klasse kantoorpersoneel voor wie het werk door de introductie van de pc sterk is veranderd.

RSI begint langzaam. Vermoeidheid en lichte pijn in pols, arm, elleboog of schouder na het werk zijn de eerste symptomen. De verschijnselen zijn mild en worden soms helemaal niet met werk geassocieerd. Later is de pijn er zelfs nog na de nachtrust. Pijnscheuten of een verdoofd gevoel in de handen, blijvende pijn in nek en armen laten weten dat het stabiele stadium van RSI is ingetreden.

RSI is de verzamelnaam van alle vormen van peesontsteking, peesschede-ontsteking, slijmbeursontsteking, zenuwbeklemmingen en spier- en gewrichtsklachten - van vingertop tot onderrug. Het carpale tunnelsyndroom is ongetwijfeld de ziekte die het meest direct met toetsenbordgebruik is verbonden. In de naar alle kanten beweeglijke polsen lopen, behalve bloedvaten en een flinke zenuwbundel, ook heel wat pezen die de vingerkootjes en andere handbeentjes met hun spieren in de onderarm verbinden. Het is dringen daar in de doorgang, de carpale tunnel, tussen de polsbotjes. Raken de pezen of peesscheden geïrriteerd door te vaak herhaalde bewegingen, dan zwellen ze een beetje op en raakt de belangrijkste zenuw van de hand, de nervus medianus, afgeklemd. Een verdoofd gevoel in duim tot en met ringvinger (niet in de pink) en pijnscheuten vanuit de pols naar de onderarm en de hand zijn de verschijnselen.

De oorzaak wordt vaak gezocht in de onnatuurlijk naar buiten gedraaide stand van de polsen bij het typen op een toetsenbord, zoals dat bij tienvingerig typen wordt aangeleerd. Ongeschoolde twee- tot zesvingertypers hebben daar weinig last van. Zij benaderen het toetsenbord meestal schuin. Vaak zijn het vrouwen tegen middelbare leeftijd die last krijgen van het carpale tunnelsyndroom. De overgang wordt dan als schuldige aangewezen, maar niet uit te sluiten valt dat het eerder aan het vroeger behaalde typediploma en een dwangmatig volgehouden 'juiste' houding ligt.

De omhooggeheven stand van de polsen bij typen op het schuin oplopende toetsenbord wordt ook wel als oorzaak van het carpale tunnelsyndroom genoemd. Een zo plat mogelijk toetsenbord wordt daarom aanbevolen. Toetsenborden met een aflopende in plaats van een oplopende helling zijn al gesignaleerd.

Het archaïsch op de mechanische typemachines geënte toetsenbord krijgt overigens steeds meer varianten waarbij aparte en ten opzichte van elkaar gedraaide toetsengroepen voor linker- en rechterhand worden geconstrueerd. Er is altijd wel een ergonoom te vinden die er een mooi verhaal bij schrijft. Maar of de borden werkelijk een verbetering betekenen, is nooit aangetoond.

Voor- en tegenstanders zijn er ook te vinden voor de polssteuntjes - geïntegreerd met het toetsenbord, of los aan te brengen. Critici zeggen dat de vingers worden overstrekt door rustende polsen, omdat een normale typist armen en polsen gebruikt om de vingers naar de toetsen te bewegen. Polssteuntjes zouden tot meer vingerklachten leiden.

RSI heelt net zo traag als het ontstaat. De dokter heeft bijna geen therapie waarvan bewezen is dat zij werkt. Carpale tunnelsyndroom is misschien nog het makkelijkst te verhelpen. Er is een spalkje beschikbaar dat de pols fixeert, maar de vingers vrij laat. Helpt dat niet, dan zijn er corticosteroïde-injecties die de ontsteking moeten remmen. Deze injecties - ook wel ingezet bij peesschede-ontstekingen, peesontstekingen, en chronische gewrichtsklachten - hebben vele tegenstanders, maar volgens de standaard schouderklachten van het Nederlands Huisartsen Genootschap zijn ze bij aanhoudende peesschede en slijmbeursontstekingen de moeite van het proberen waard. Opereren van de syndroom-pols is meestal afdoende. De chirurg klieft een pezige band die de duim- en pinkzijde van de pols aan de handzijde verbindt. Daardoor komt er ruimte in de tunnel en nemen de klachten af.

Peesontstekingen, spierpijnen en wat gewrichtsklachten lijken het meest gebaat bij wat rust, spoedig gevolgd door lichte oefeningen om de zaak soepel te houden. Bewegen mag pijn doen, maar de pijn mag niet verergeren of lang duren. De patiënt die het juiste midden niet kan vinden, heeft baat bij aanwijzingen van de fysiotherapeut. Die heeft ook tal van therapieën beschikbaar, maar geen ervan heeft een bewezen effect.

Een pc en een kantooromgeving die mensen vrijwaart van beroepsziekten bestaat niet, vinden ook de deskundigen van het Nederlands Instituut voor Arbeidsomstandigheden. Er zijn dus allerlei richtlijnen voor bureaustoel, bureau, licht en lucht, maar er blijven werknemers die zich het lekkerst voelen in een donkere kamer waar ze met de voeten op tafel, hun toetsenbord op schoot, een eigen koffiezetapparaat, in eigen en andermans sigarettenlucht de eerstkomende decennia geen gezondheidsklachten zullen ontwikkelen.