Goldhagen krijgt steun van Duitsers

HAMBURG, 5 SEPT. De joodse vrienden waren de hele dag op van de zenuwen. Hoe zou het gaan vanavond? Het kon makkelijk uit de hand lopen. Toen er plotseling op de gang gegil en geschreeuw klonk, was er een golf van schrik door ze heengegaan. Neo-nazi's, dachten ze. Maar het was een boze vrouw die geen kaartje had kunnen krijgen. Opgelucht haalden ze adem.

Geen historisch-politiek boek heeft in Duitsland zoveel ophef veroorzaakt als Daniel Jonah Goldhagens Hitler's Willing Executioners: Ordinary Germans and the Holocaust. Gisteravond kwam de 37-jarige Amerikaanse politicoloog naar Hamburg om een debat te voeren over de provocerende these van zijn boek: de Holocaust was het werk van heel gewone Duitsers die zonder protest hun gruwelijkheden uitvoerden, omdat ze werden gedreven door een eeuwenoud antisemitisme.

De Hamburger Kammerspiele was afgeladen. Vele honderden Hamburgers waren naar het theater gekomen, dat in de oorlog nog diende als verzamelplaats om joden naar vernietigingskampen te transporteren. Buiten zag het zwart van de mensen die geen plaats meer hadden kunnen bemachtigen.

Binnen flitsten in alle hoeken de cameralampen aan. Er heerste stilte en ingehouden spanning toen het gezelschap van zes wetenschappers achter een lange tafel plaatsnam, met in hun midden Goldhagen.

De Amerikaanse hoogleraar is de laatste maanden het mikpunt van kritiek geweest. In Duitsland tenminste: in de gerenommeerde New York Review of Books prees de Amerikaanse historicus Gordon A. Craig het boek nog de hemel in.

In Nederland noemde Jan Blokker de grote kracht van het boek van Goldhagen dat hij “het nog altijd onomvatbare drama heeft vermenselijkt door zich op de eigenlijke daders te concentreren”.

Maar in Duitsland werd met Goldhagen de vloer aangeveegd. In een maandenlange serie in het Duitse weekblad Die Zeit noemde de meerderheid van de recensenten zijn werk “eenzijdig” en “wetenschappelijk ontoereikend”. De Duitse minister van buitenlandse zaken, Klaus Kinkel, mengde zich zelfs in het debat en verklaarde dat “schuld altijd persoonlijk is, nooit collectief en nooit erfeljk”.

“Mijn boek is natuurlijk meer dan een provocatie”, zei Goldhagen gisteravond. “De daders waren geen robots. Er hebben meer dan honderdduizend mensen aan de genocide meegewerkt. Ze hebben beslisingen genomen. Ze hebben niet willoos bevelen uitgevoerd. Met dat beeld heb ik willen afrekenen”, zei Goldhagen.

Gezien de vloedgolf van kritiek op de Amerikaanse publicist, was de milde stemming bij de debaters gisteravond opvallend. Bovendien bleken nagenoeg alle deelnemers aan de discussie het over één stelling van Goldhagen eens te zijn: de Holocaust was inderdaad het werk van veel heel gewone Duitsers.

Pagina 4: 'Hij verdient een Nobelprijs'

De wetenschappers droegen tal van bronnen aan waarin ze deze bewering bevestigden. De onderzoeker Götz Aly, die het boek Die Endlosung heeft geschreven, merkte op dat uit vrijwel alle processen over het nationaal-socialisme blijkt dat de daders van de Holocaust “gewone burgers” waren.

“Het was geen speciale elite van geselecteerde SS-ers, die hiervoor was opgeleid”, aldus Aly. “Het waren gewone mensen, sommigen waren via arbeidsbureaus geronseld, sommigen waren werkloos. Anderen waren natuurlijk wel uitgesproken nazi's en lid van de SS. Maar het was een doorsnede van de Duitse bevolking”. Dat weten alle vakhistorici, meende Aly. Natuurlijk kon je niet beweren, zoals Goldhagen deed, dat àlle Duitsers hetzelfde zouden hebben gedaan, zo zei hij. “Maar als onze kinderen de beelden zien van het getto in Warschau en mijn dochter vraagt of opa er bij was, komen we met een simpel 'nee' niet meer weg,” zei Aly, die met zijn opmerking dat Goldhagen bedankt moest worden voor de ondertitel van zijn boek luid applaus oogstte.

Jan Philipp Reemtsma, voorzitter van het Hamburgse Instituut voor Sociologisch Onderzoek, zei dat de opvatting dat een groepje “demonische” mensen het volk heeft misleid, natuurlijk verkeerd is gebleken. Ook haalde hij de onlangs gepubliceerde brieven van Victor Klemperer aan en de Neurenberger processen waaruit bleek dat het anti-semitisme een belangrijke drijfveer was bij de genocide.

“Talloze getuigenissen in Neurenberg, en vele brieven van soldaten die de moord op de joden in Polen voorbereidden, tonen aan dat het hier om 'vijanden van het Duitse volk' ging. Zij zagen het als hun plicht om ze om te brengen”, zei Reemtsma, voor wie dit overigens zijn eerste publieke optreden was sinds zijn duistere ontvoering enkele weken geleden. “Goldhagen toont aan hoe toevallig en vloeiend de grens was tussen de daders en degene die niets deden, maar het wel wisten”, aldus Reemtsma. “Het boek gaat over de vrijheid te handelen of niets te doen. Dat is de provocatie en de waarde van Goldhagens boek.”

Dat was tegen het zere been van Reinhard Rürup, professor nieuwe geschiedenis aan de Technische Universiteit van Berlijn en anti-semitisme-expert. “Natuurlijk wisten de daders wat ze deden,” zei Rürup, maar een groot deel wist dat ook niet.

En natuurlijk had de Holocaust te maken met anti-semitisme, maar niet overwegend. Er waren ook soldaten aan het oostfront die schreven dat het toll was, dat ze partizanen hadden neergeschoten. Het ging niet alleen om de joden, betoogde Rürup.

Hij noemde de uitspraak van Goldhagen dat de hele Duitse politieke cultuur sinds de zestiende eeuw wordt gekenmerkt door anti-semitisme veel te algemeen. Maar, viel Reemtsma hem in de rede, Rürup kon toch niet ontkennen dat al ten tijde van Heinrich von Kleist en Fichte er tafelgezelschappen waren die joden niet toelieten!

Wie durft nog conclusies te trekken na zo'n avond, stelde voorzitter Robert Leicht, hoofdredacteur van Die Zeit. “Er is veel gewonnen omdat er veel vragen zijn gesteld waarover nagedacht moet worden”. Die mening werd niet door alle bezoekers gedeeld. “Die Jungen Goldhagen heeft de Nobel-prijs verdiend”, schalde een oudere heer achterin de zaal.

    • Michèle de Waard