Chemische castratie helpt niet

CDA-Kamerlid Hillen pleit voor de mogelijkheid van 'chemische castratie' bij ernstige seksuele delinquenten. Volgens Walter Everaerd en Louis Gooren werkt chemische castratie echter niet of nauwelijks bij mensen die ernstige gewelddelicten begaan.

Het is niet ongewoon dat de angst die opgeroepen wordt door de afschuwelijke daden zoals die in België bij de omstanders precies dezelfde afschuwelijke reacties oproepen: 'Gooi ze in zee', 'Voer de doodstraf maar weer in', 'Snij hun geslacht er af', en tegenwoordig ook iets moderner 'Castreer ze chemisch'. Begrijpelijk, al deze angst en agressie, maar deze emoties helpen niet om weloverwogen maatregelen te nemen ter bescherming van de samenleving.

Gelukkig heeft minister Sorgdrager al laten weten Hillens emotionele voorstel niet over te nemen.

Er zijn op zijn minst twee factoren in het geding bij crimineel seksueelgedrag. Ten eerste: de dader heeft een bijna niet te beheersen neiging om seksuele handelingen met een ander te verrichten. En ten tweede: de dader overschrijdt alle regels van het sociale verkeer en verschaft zich toegang tot personen zonder die personen om toestemming of instemming te hebben gevraagd.

De onbeheersbare neiging om tot seksuele handelingen over te gaan komt volgens onze huidige inzichten tot stand, omdat iemand in zo'n situatie bij voortduring seksuele stimulatie zoekt via zijn fantasieën en externe prikkels(zoals porno). Hoe meer opgewonden de persoon raakt hoe sterker de neigingtot seksueel gedrag zal worden.

Die neiging is een functie van wat wel de 'opwindbaarheid' genoemd wordt en de beschikbaarheid, in de fantasie of in de werkelijkheid, van seksuele prikkels. Essentieel is dat seksuele stimulatie effect heeft op hun emotionele neigingen. Het is niet zo dat mensen eerst neigingen hebben en dan stimulatie gaan zoeken. Het oude idee dat de geslachtsdrift van mens tot mens sterk verschilt en dat we ons daarom verschillend seksueel gedragen, is niet houdbaar gebleken.

Vroeger dacht men dat deze drift in hoge mate wordt bepaald door het geslachtshormoon testosteron, dat voornamelijk wordt geproduceerd in de testes. Een remedie om de geslachtsdrift te temmen, zo dacht men, was de chirurgische castratie. Nu weten we dat testosteron een sterk stimulerend effect heeft op seksuele fantasieën en lustgevoelens, maar erecties blijken vrijwel niet afhankelijk te zijn van een normale testosteron produktie.

Castratie elimineert de produktie van testosteron vrijwel geheel. Farmacologische stoffen die de produktie of het effect van testosteron in hoge mate onderdrukken worden daarom populair wel als 'chemische castratie' aangeduid. Het is echter anatomisch niet vergelijkbaar met chirurgische castratie, omdat de testes na het stoppen van het toedienen van deze farmacologische stoffen weer normaal kunnen functioneren.

De stoffen waarom het bij chemische castratie gaat, voorkomen grotendeels het biologisch effect van testosteron, omdat zij de aangrijpingspunten van testosteron (de receptoren), bijvoorbeeld in de hersen, bezetten en daarmeede biologische werkzaamheid van testosteron in hoge mate uitschakelen. Het is aannemelijk dat het voorkomen of blokkeren van het effect van testosteron de opwindbaarheid beinvloedt. De lust, zowel de lustbeleving als de lust tot handelen, wordt daarmee onderdrukt. Er zijn nog maar weinig empirische gegevens, maar voorlopig rechtvaardigen die wel het vermoeden dat het om effectieve middelen gaat. Er zijn vrijwel geen gegevens over het effect van deze middelen op lange termijn.

Het overschrijden van regels en de grenzen van anderen is soms een gevolg van onbeheersbare opwinding, die mensen overigens wel zelf hebben bewerkstelligd. Sommige 'daders' drijven hun opwinding op door uren en dagen door te brengen met het zoeken van seksuele stimulatie. Het overschrijden van regels is bij deze daders een functie van de (subjectieve) onbeheersbaarheid van hun seksuele emoties. Bij deze mensen kan een onderdrukking van de opwindbaarheid, door een vermindering van seksuele opwinding, leiden tot een vermindering van de neiging om grenzen te overschrijden.

Bij anderen is die overschrijding niet of minder afhankelijk van seksuele opwinding, maar bijvoorbeeld wel van alcoholintoxicatie of niet-seksuele antisociale neigingen. Het vervelende is dat in veel gevallen ongebreidelde aggressieve neigingen de seksuele opwinding versterken. Op het gebruik van alcohol en op antisociale neigingen heeft testosteron vrijwel geen effect.

Wat moet minister Sorgdrager hiermee? Welnu, er is nu voldoende wetenschappelijke onderbouwing voor het gebruik van middelen die het effectvan testosteron reguleren. Voor een duurzaam effect moet men het middel wel blijven gebruiken en dat zal alleen lukken met een zekere medewerking van de betrokkenen. Bij dwang zal waarschijnlijk het ondergronds circuit snel farmaca vinden die het effect verminderen of teniet doen, zoals het hormoon testosteron dat beschikbaar is voor mannen zonder eigen produktie.

Vrijwilligheid van het gebruik lijkt alleen daarom al een noodzaak. Het middel is al lang in Nederland en daarbuiten beschikbaar voor diegenen die deze steun voor de controle over hun gedrag willen gebruiken. Het effect is beperkt en, wat erger is, het werkt maar in beperkte mate of helemaal niet bij diegenen die ernstige gewelddelicten begaan (die dus niet zozeer door seksuele lustgevoelens gemotiveerd zijn).

Ook psychotherapeutische behandeling, of die nu gericht is op controle over opwinding of op de motieven voor crimineel seksueel gedrag, helpt maar in beperkte mate. Waar mogelijk lijkt het aangewezen om mensen naar beste kunnen psychomedisch te behandelen. Maar een groter probleem vormen diegenen die onbehandelbaar zijn en die een blijvend maatschappelijk risico vormen.

Natuurlijk moeten wij onze inspanningen er op richten om ook deze mensen te kunnen helpen. Voorlopig moet de overheid het echter zó regelen, dat de controle over het gedrag van deze onbehandelbaren niet aan hen zelf wordt overgelaten; zij zijn onvrij en zij weten niet om te gaan met vrijheid. 'Chemische castratie', soms nuttig, zal hen ook niet helpen.