Architectonische tochten door Londen; De City als klaslokaal

Omdat veel architecten de moderne bouwkunst van Londen nooit met eigen ogen aanschouwden, begon Architectural Dialogue in 1980 rondleidingen voor hen te organiseren. Tegenwoordig zijn die tochten ook voor het gewone publiek, dat leert kijken als een architect. “Hier heb ik geleerd moderne architectuur te waarderen.”

Architectural Dialogue, West Hill House, 6 Swain's Lane, London N6 6QU

Reserveren: 0181 341.13.71; fax: 0181 342.91.08

'Londen is een bipolaire stad, met in Westminster de regering en de adel, in de City of London de kooplieden en daartussenin de pers en de advocatuur - althans tot voor kort, want de pers is nu verhuisd.” Terwijl ons busje met een groep van vijftien vanaf het instappunt bij de Royal Academy oostwaarts koerst, leidt gids-architect Ken Allison van Architectural Dialogue de architectuurtocht in. Hij vertelt dat leden van het koninklijk huis nog altijd niet zonder toestemming in de City mogen komen en dat het aanvragen van een bouwvergunning ongeveer even vlot ging als goud peuren uit lood. “Maar toen tijdens de hausse van de jaren '80 het bedrijfsleven naar de Docklands vluchtte, waar in een mum van tijd gebouwen uit de grond werden gestampt, bond de gemeenteraad opeens in. De vergunningen voor Broadgate werden in ongekend korte tijd afgehandeld: zes weken!”

Architectural Dialogue is in 1980 door Virginia Thornton opgericht ten behoeve van architecten die, zo had ze ontdekt, vaak spraken en schreven over gebouwen die ze zelf nooit hadden gezien maar alleen kenden van foto's, tekeningen en maquettes. Langzamerhand verschoof de nadruk naar wandeltochten voor het publiek, onder leiding van architecten die vertelden over gebouwen “zonder te simplificeren”. Er zijn nu vijf basisexcursies die in een roulerend schema het hele jaar door op zaterdagochtenden worden gehouden (start om 10.15 uur): Hedendaags Londen; Visies op Londen; De City of London; Londen rond 1800 en De Docklands. Ook worden periodiek bijzondere, soms langere excursies aangeboden, zoals Huizen van architecten; Bioscopen; In de wolken; Clubs bij dag; Hemel op aarde (religieuze bouwwerken), en Langzaam de Theems af. Excursies van een halve dag kosten 15 pond, studenten krijgen korting.

Op de ochtend van onze excursie blijken verschillende leden van onze groep vaste klanten die al voor de vierde of vijfde keer meegaan, met camera's, opschrijfboekjes en een nog steeds groot enthousiasme - “Van hen heb ik geleerd moderne architectuur te waarderen” - dat ik inmiddels deel.

“Verandering is het thema van de architectuur in de City. In 1666 werd die voor twee derde verwoest door de grote brand. Een derde deel werd in de Tweede Wereldoorlog door bommen in puin gelegd. En in de hausse van de jaren 1980 is 40 procent van het vloeroppervlak verbouwd.” Onze bus zet ons telkens af op een hoek, van waar we door stegen zigzaggen, verkeerswegen over snellen, hoeken omslaan, en daar staat hij alweer te wachten om ons naar de volgende locatie te brengen. Gids Allison straalt een levendige belangstelling voor professionele problemen en planologische hoogstandjes uit en leert ons naar een gebouw kijken als een architect, waarbij hij degelijke, eerlijke gebouwen tegenover meer dramatische, speelse bouwwerken zet.

Als illustratie van de typerende veranderingen in de architectuur van de City, krijgen we vier projecten te zien die door hetzelfde bureau met tussenpozen van tien jaar zijn gebouwd. Leerzaam blijken ook de radicale renovaties van bestaande bouwwerken te zijn, zoals het vroegere hoofdgebouw van de Financial Times, en de gedurende vele jaren steeds verder gaande expansie van diverse bedrijfscomplexen (bij voorbeeld Lloyds en het Chartered Accountants House). Het geeft een vreemd gevoel oude, pittoreske straatnamen te lezen - Pudding Lane, Fen Court, Friar's Crutch Walk, Seething Wells Lane - en te beseffen hoe slecht ze stroken met hun huidige omgeving. Beter passende hedendaagse straatnamen zijn echter niet gemakkelijk te bedenken. Ook blijkt dat veel nieuwe gebouwen, geen wolkenkrabbers maar grondklevers, vier of vijf bouwlagen onder de grond bezitten: op grond van een bouwverordening nabij St. Paul's Cathedral kon een Japanse bank die zonder zich behoorlijk te informeren een perceel had gekocht, haar torenhoge ambities niet realiseren. De oplossing is dan: de grond in bouwen.

Niet alleen in de stad bespeurde ik verandering, maar ook bij Architectural Dialogue zelf, door mijn voordelige startpositie: vijf jaar geleden heb ik dezelfde excursie gemaakt met dezelfde gids, en dus kan ik tot mijn genoegen melden dat de wandeling die thans wordt geboden geenszins een opgedreunde, verfletste herhaling van destijds is. In de tussenliggende jaren van recessie, waarin weinig is gebouwd (thans lijkt er een nieuwe hausse op uitbarsten te staan, zij het niet van dezelfde omvang als in de jaren '80) heeft er een herwaardering van stijlen en reputaties plaatsgehad. Postmodernisme vindt men tegenwoordig gênant, al wordt er bij aangetekend dat deze stroming misschien ooit een come-back zal maken, als reactie op het koelere, stemmige en verfijnde modernisme dat op dit ogenblik in de mode is.

Bovendien hebben in de jaren sinds mijn vorige wandeling door de City de steeds grotere aantallen omvangrijke bouwprojecten de nervatuur van de stad veranderd - samen met een steeds sterkere privatisering van de ruimte, een intrekking van het recht voor een ieder om gebouwen en binnenplaatsen te betreden, waardoor architectuur weer een burcht-achtig karakter krijgt, compleet met veel korzelig veiligheidspersoneel, ver boven het niveau dat het gevaar van terrorisme vereist.

Dit keer nam Allison tijdens onze wandeling langer de tijd om ons te wijzen op de steeds dunnere huid die moderne gebouwen hebben: dragende staketsels van staal en beton worden omhangen met een decoratieve bekleding. Vaak is die geaccentueerd met naden en aansluitingen die de illusie wekken dat ze behalve ornamenteel ook functioneel zijn, maar een klop op de granieten panelen geeft een holle klank. “Dat zit Prins Charles dwars, en daar zit wel iets in.” Er worden dit keer ook diverse salvo's afgegeven op het voortschrijdende imperialisme van de Amerikaanse architectuur in Londen - bijvoorbeeld de school van Chicago, de inspiratiebron achter Broadgate: “Zelfs de bouwtekeningen worden gemaakt aan de oevers van de Grote Meren.” Ook werd nu recht gedaan aan de opmars van het ontwerpen per computer, waarbij voorbeelden werden getoond, zoals de Minster Towers, van gebouwen die zijn gebaseerd op wire frame-computerprojecties en die in één oogopslag zijn te dateren binnen een korte periode, zeg eind jaren '80.

Wat mij net als op de eerste wandeling weer opviel, is dat ongeacht hoe radicaal het uiterlijk van gebouwen met zakelijke functies ook veranderd mag lijken, het interieur overal in essentie hetzelfde is gebleven - tot groeiende wanhoop van de architecten.

De City toonde zich een uitstekend klaslokaal, met om elke hoek nieuwe voorbeelden van schril contrasterende gebouwen. Om niet de verkeerde indruk te wekken moet worden gezegd dat op de ochtendronde ook oude gebouwen - van Wren, Hawkesmore, Soane en anderen - worden bezocht, compleet met boeiend commentaar. Of u nu een nieuweling bent in Londen of een frequent bezoeker, de wandelingen - onder leiding van één van de vijf gidsen - zijn altijd verhelderend en inspirerend. Deze tocht duurde genoeglijk langer dan de drie uur die ervoor stond, vooral daar de gids steeds nieuwe illustraties vond voor antwoorden op vragen die onderweg uit de groep werden gesteld.

Met de 'Contemporary Architectural Maps of London' (een publicatie van Architectural Dialogue à 2,50 pond per kaart) in de hand kunt u ook zonder gids gaan wandelen of na een excursie op eigen gelegenheid teruggaan om alle informatie op uw gemak te verwerken.

De organisatie heeft ook meegewerkt aan de totstandkoming van Open House, 14 en 15 september, wanneer ter 'viering' van Londens architectuur meer dan 350 gebouwen in heel Londen gratis toegankelijk zullen zijn (actuele informatie over Open House op telefoonnummer 0891 60.00.61). Onze gids: “Tot dusver heeft de overheid niet erg meegewerkt - ze stellen maar een paar gebouwen open. Maar we zitten ze achter hun vodden.”