Villa Omval 1924-1996; Geschiedenis is te duur

De schepping van architect Joseph Herman (1862-1937) is niet wat je noemt grootse architectuur. Villa Omval, op de landtong in de Amstel vlakbij het Amstelstation in Amsterdam, is een relikwie waarvan er in de periferie van elke stad nog slechts een paar zijn. Het witte huis met het piramidedak is volledig symmetrisch en werd in 1924 gebouwd in opdracht van de familie Maschmeijer, eigenaar van de Chemische Fabriek van Grondstoffen voor Parfumerieën en Toiletzeep.

Deze onderneming domineerde naast cacaofabriek Blooker - 'Half elf, Blookertijd' - tot in de jaren zeventig het rommelige bedrijfsterrein aan de Amstel dat vooral bij hengelaars erg geliefd was. In het begin van deze eeuw stond op deze plek de 'emmertjesfabriek' en café De Kleine Haven dat in 1907 nog door Piet Mondriaan werd geschilderd. Rembrandt heeft hier ook nog gewerkt. Op een tekening uit 1653 portretteerde hij het landhuis dat hier bijna twee eeuwen heeft gestaan. Het grote huis was op een ongeordende manier door bomen omringd en werd huize 'De Omval' genoemd. In de achttiende eeuw veranderde de naam om de een of andere reden in 'Vrijzigt' en in 1800 werd het afgebroken. Wat dit terrein zich daarna allemaal heeft moeten laten welgevallen, grenst aan het ongelofelijke. Van alles heeft op deze oevergrond, vaak maar eventjes, gefloreerd. Een conservenfabriek, een sacharinefabriek, de Hygiënische fabriek, een fabriek voor brandblusapparaten, een schoensmeerfabriek, zijn achtereenvolgens op de Omval gesignaleerd. En zelfs stofzuigers hebben op deze industrieel vruchtbare grond het licht gezien.

Nu staat er een heel lelijk gebouw van de Postbank en een uiterlijk al even onaantrekkelijke nederzetting van Delta Lloyd. Daartussenin prijkt de Rembrandt Tower, het hoogste gebouw van Amsterdam dat 'Rembrandt' heet omdat Rembrandt op deze plaats heeft getekend en 'Tower' omdat alles van gewicht in het Engels moet. En de in 1992 gekraakte Villa Omval van de Maschmeijers staat er nog, maar niet lang meer. Delta Lloyd betaalde 2,3 miljoen aan het stadsdeel Watergraafsmeer voor de grond die nu nog door de villa bezet wordt gehouden. Het huis moet worden gesloopt, want het is hoog tijd dat op deze plek Manhattan aan de Amstel wordt voltooid. Maar de krakers zijn vastbesloten: zij zullen hun domein niet prijsgeven.

Intussen is Villa Omval er natuurlijk vreselijk aan toe. Ondanks het feit dat de permanent voorlopige bewoners alles in het werk stellen om het sympathieke bouwwerk overeind te houden hangen de vellen erbij. De dakgoten zijn dodelijk vermoeid. De overstekken lopen op krukken. Het met symbolen volgekladderde bouwwerk heeft zijn meest primitieve staat bereikt. Het beeld schreeuwt het uit: Villa Omval valt niet meer te redden. Met de Rembrandt Tower voorop, is de opmars van de bedrijfswolkenkrabbers en de onvermijdelijke luxe stadsvilla's niet meer te stuiten. Op deze ooit schilderachtige, letterlijk kostbare hoek aan de Amstel is geen plaats meer voor herinnering. Geschiedenis is te duur. Je ziet het voor je ogen gebeuren, langzaam maar dodelijk zeker wordt Villa Omval door de meedogenloze nieuwbouw het water van de Amstel ingeduwd.