Hofmakende tuimelaar schrikt niet terug voor harde maatregelen

Voordat gevoelige gesprekken met dolfijnen mogelijk zijn, moet er nog heel wat afgeluisterd en ontcijferd worden. De betekenis van één geluid van tuimelaars is nu ontrafeld. Uit die betekenis blijkt weer eens dat dolfijnen, behalve etherische wezens waaraan vaak superieure intelligentie en gedragsnormen worden toegedicht, ook dieren te zijn die zeer aards kunnen handelen.

Onder de titel 'Pop goes the Dolphin' brachten Amerikaanse onderzoekers een verder zeer wetenschappelijk verslag uit van hun bevindingen bij hun langlopende onderzoek naar de gespikkelde vorm van tuimelaars (Tursiops sp.) in Shark Bay, Australië (Behaviour 133, 643-662). De ondiepe baai biedt een voor onderzoek unieke situatie: toeristen verstrekten daar tot voor kort vrijelijk vis aan de zeezoogdieren, die dank zij de jarenlange gewenning nu op vaste tijden van dichtbij geobserveerd kunnen worden. Onderzoek naar communicatie tussen dolfijnen wordt bemoeilijkt doordat geluiden onder water vaak lastig te lokaliseren zijn. Maar de tuimelaars van Shark Bay maken hun geluiden vaak aan de oppervlakte, en soms daarboven - met de ademhalingsopening boven water. Daarmee stellen ze pootjebadende onderzoekers in staat geluiden te herleiden tot hun makers.

Tuimelaars behoren tot de bekendste soorten dolfijnen. 'Flipper' was een tuimelaar, of eigenlijk: hij was tien tuimelaars, die allemaal een ander kunstje beheersten. Hun geluiden vallen in twee klassen uiteen. Voor de fluitende en van toonhoogte veranderende geluiden zijn al verscheidene betekenissen gevonden. Inclusief die van persoonlijke herkenningsmelodie; Iedere dolfijn ontwikkelt een eigen typerend fluitreeksje waarmee hij zich kenbaar maakt. Maar de al even grote variatie aan pulserende klop-, tik- en kraakgeluiden is nog nauwelijks ontgonnen. 'Pops' zijn zulke geluiden. De geluiden zelf hebben een lage frequentie binnen de band van 300 tot 3000 Hertz en worden meestal ten gehore gebracht in reeksen van drie tot dertig, met zo'n zes tot twaalf per seconde. De overeenkomst met de plop van een kurk is niet toevallig: de ademhalingsopening van de dolfijnen lijkt vlak voor het uiten ervan zwaar onder druk te staan.

In Shark Bay werd het kenmerkende geluid vooral gemaakt door mannelijke dolfijnen die een vrouwtje escorteerden tot in de ondiepten. Bij het aanzwemmen door dieper water blijven de mannetjes terzijde van zo'n vrouwelijk dier of volgen het direct. Bij het voedselzoeken dat daarop volgt, raken de dieren soms wat verder uiteen. Dan laat een mannetje zijn plopgeluiden horen. Als reactie wendt het vrouwtje de kop in de richting van het mannetje. Niet zelden nadert ze hem volledig, tot slot tegen hem aanschurkend. Dat lijkt kalmeringsgedrag: het ploppen door het mannetje gaat gepaard met duidelijke agressie. Een vrouwtje dat niet reageert, of zelfs er op hoge snelheid tussenuit probeert te breken, wordt achtervolgd en door schijnaanvallen en werkelijk geweld tot de orde geroepen. Onderdeel van dat vertoon zijn onder meer agressief kopschudden, bijten, slaan en rammen met het lichaam. Het is duidelijk: een vrouwelijk dier zit vast aan haar ridderlijke consorte. Het is de indruk van de onderzoekers dat alleen oudere vrouwtjes een enkele keer zelf agressief reageren.

De hofmakerij door dolfijnen heeft harde kanten. Wat dat betreft onderscheiden de dieren zich niet van sommige primaten en zeeleeuwen, waarbij de mannetjes vruchtbare vrouwtjes met een verplicht consorte opzadelen. En net als het blaffen van de hoedende zeeleeuw is het plopgeluid naarmate meer dreiging nodig is, makkelijk te intensiveren. De relatief lage frequentie van het geluid is op de context toegesneden. De haalbare laagte geeft informatie over de lichaamsomvang van het dier en kan dreiging dus versterken. Lagere geluiden zijn ook minder richtingsgevoelig dan hoge; dit stelt een mannetje in staat een dreiging te uiten zonder zich naar het vrouwtje te wenden.

Ploppen vrouwtje nooit? Niet tijdens de hofmakerij, maar wel in ander verband. Moederdieren laten soms een verwant geluid horen. Ook dan is er duidelijk agressie in het spel: tegenover jongen die zich te ver hebben afgezonderd. Als reactie op het geluid haasten die zich terug. Kortom, achter de eeuwige glimlach gaat soms verbetenheid schuil.