Uitkomst van de wapencarrousel is onvoorspelbaar

In de Olympiade van de wapenexport heeft Rusland de eerste plaats veroverd. Wapens zijn samen met aardgas en olie vanouds de produkten waarmee de Russen hun deviezen verdienen met behulp waarvan zij de tekorten in hun eigen economie enigszins kunnen neutraliseren. De ondergang van de Iraakse strijdkrachten in de laatste Golfoorlog heeft de reputatie van de Russische wapens geen goed gedaan.

De Russische T-72-tank, de ruggegraat van Saddams elitetroepen, moest het onderspit delven tegen de Amerikaanse M1 Abrams. Van de 5.500 Iraakse tanks die bij het begin van de oorlog waren ingezet, werden er 2.200 vernietigd. Acht Amerikaanse tanks werden uitgeschakeld, waarvan niet één M1 Abrams. Die uitslag was ook een gevolg van het feit dat de Amerikanen het luchtruim beheersten, maar het verschil in kwaliteit op de grond gaf de doorslag.

Ondanks de Iraakse ervaringen blijven wapens 'made in Russia' populair bij regimes die om verschillende redenen niet kunnen terugvallen op Amerikaanse leveranties. Ook de Chinezen pikken zo een graantje mee. Een land als Pakistan, dat het wegens zijn atoomprogramma bij Washington heeft verbruid, zou volgens Amerikaanse inlichtingen van Peking een helpende hand krijgen bij de opbouw van een kernmacht, zoals Iran het genoegen van Chinese leveranties smaakte tijdens zijn oorlog met Irak. Washington heeft de Pakistanen bij wijze van sanctie F-16's onthouden, toestellen die vervolgens aan Indonesië werden aangeboden, maar waarvan de leverantie nu weer onzeker is geworden na het hardhandige optreden van het Soeharto-regime tegen demonstrerende dissidenten.

De wapenexport dient traditioneel uiteenlopende doelen. De economische factor is niet de minste. Russen, Chinezen en in het algemeen producenten in de Derde Wereld verdienen er hun broodnodige deviezen mee, wapenfabrikanten uit de rijke landen spreiden op die manier de kosten, daarbij krachtig gesteund door hun respectieve regeringen. Het instandhouden van een eigen wapenindustrie wordt dankzij de export van wapens op zijn minst vereenvoudigd.

De rivaliteit uit de jaren van de Koude Oorlog mag verleden tijd zijn, nog steeds functioneren wapenleveranties als een probaat middel om invloed in de wereld te behouden of te verwerven. Het spel met de wapens wordt dan ook met grote inzet verder gespeeld ondanks de riskante consequenties ervan. Het behoud of het versterken van machtsevenwicht in een bepaalde regio wordt vaak aangevoerd als een argument dat de levering van wapens moet rechtvaardigen. Amerikanen, Fransen en anderen hebben de afgelopen jaren de strijdkrachten van de Golfstaten van de modernste wapens voorzien teneinde dit olierijke gebied in de toekomst te vrijwaren van overvallen zoals Saddams invasie van Koeweit in de zomer van 1990. Maar Amerikaanse wapens voor Jemen stimuleren als vanzelf leveranties aan Saoedi-Arabië en hulp aan de Arabieren moet weer worden gecompenseerd met wapens voor Israel.

De wapencarrousel wordt aangedreven door krachten met een anarchistisch karakter. De overwegingen kunnen nobel, verstandig of ten minste zakelijk zijn, de uitkomst is onvoorspelbaar. Vragen als wanneer een machtsevenwicht is bereikt en waar een defensieve potentie omslaat in een offensieve, vallen nauwelijks te beantwoorden. Weliswaar heeft de beteugeling van massavernietigingswapens na de ondergang van Saddams leger een nieuwe dimensie gekregen - voor het eerst werd een feitelijk niet bezet land gedwongen installaties voor de aanmaak van dergelijke wapens te ontmantelen en bestaande voorraden te vernietigen - de proliferatie van 'gewone' wapens gaat ongeremd door.

Dr. Hans Krech van het Hamburgse Orient-Institut verwijst in de Frankfurter Allgemeine Zeitung naar een verklaring van Hussein Kamal, de later vermoorde schoonzoon van Saddam, om aan te geven hoe potentieel gevaarlijk Irak ondanks alle inspanningen van de Verenigde Naties nog altijd is. Toen Kamal een jaar geleden, na zijn overlopen, in Amman verbleef, vertelde hij dat het regime in Bagdad met Russische leveranciers in onderhandeling was over de levering van 4.000 tanks van het geavanceerde type T-80U. Dergelijke leveranties zouden mogelijk worden zodra de sancties tegen Irak zouden zijn ingetrokken. Als zij daadwerkelijk zouden plaatshebben, zou er van een machtsevenwicht aan de Golf weinig meer overblijven of zou het evenwicht naar een veel hoger niveau dan het tegenwoordige worden getild.

Krech rekent voor dat de van het Westen afhankelijke Golfstaten hun pantsertroepen van de 5.399 tanks voorhanden in 1994 kunnen laten toenemen tot 7.311 bij de eeuwwisseling. Hij schrijft te vrezen dat als een wapenrace in het gebied niet wordt voorkomen, oorlogen met de inzet van vele duizenden tanks tot de mogelijkheden behoren en dat in een regio waarvan het belang tot ver over haar grenzen reikt.

Helaas is de ontwikkeling in die richting allang begonnen. Op een gegeven ogenblik zullen de betrekkingen met Irak worden genormaliseerd. Amerika verzet zich nu nog hardnekkig tegen een opheffing van de sancties tegen dat land, maar Frankrijk en Rusland ijveren al geruime tijd voor het openstellen van de Iraakse markt voor hun produkten en voor het weer onbelemmerd toelaten van Irak op de wereldoliemarkt. Dat Russen en Fransen, traditionele wapenleveranciers van Irak, er gemakkelijk van kunnen worden overtuigd met wapentransacties te wachten, is hoogst onwaarschijnlijk. Voor beide landen zijn daarmee grote belangen gemoeid, en niet voor hen alleen.

De handel in wapens heeft een eigen dynamiek. Vergunningenstelsels en het ontmoedigen van leveranties aan zogenoemde spanningsgebieden wegen niet op tegen de verleiding voordeel voor de eigen industrie te behalen en het eigen land op de wereldkaart nadrukkelijker te markeren. Voorbeelden als Pakistan en Irak leren bovendien dat weigering van een staat om wapens aan een bepaald land te leveren de concurrentie alleen maar aanmoedigt haar slag te slaan. Ook wanneer er geen ideologische of machtspolitieke rivaliteiten in het geding zijn blijft dit een gegeven.

Een internationale conferentie over beperking van de wapenexport naar de Golflanden naar het voorbeeld van de conferenties over het uitbannen van massavernietigingswapens zou uitkomst kunnen bieden. De opeenvolgende Golfoorlogen zijn mogelijk gemaakt door de ongelimiteerde wapenleveranties aan de landen daar tijdens de Koude Oorlog. De belangrijkste wapenexporteurs zouden zich dienen te verbinden een herhaling te voorkomen.