Toneelgroep Amai neemt afscheid van oude fabriek

Amai, bekend om zijn ruimtelijke ensceneringen van klassieke stukken, moet de textielfabriek in Geldrop verlaten. Als afscheid speelt de groep 'De kersentuin' van Tsjechov, waarmee regisseur Jochem Royaards toch nog het tij hoopt te keren.

Alles staat er nog: de langgerekte façade met 'VAN DEN HEUVEL & ZOON' erop, de poort en zelfs de hoge schoorsteen. Maar de voormalige textielfabriek in het Brabantse Geldrop zal worden afgebroken: op 1 september komen de eerste slopers. Godzijdank, vindt de meerderheid van de lokale bevolking. Wèg met die tastbare herinneringen aan de giftige verfstoffen, het slechte licht en de chef die de rooksters in de toiletten betrapte. En vooral: wèg met de herinnering aan de massale werkloosheid veroorzakende sluiting van de fabriek aan het eind van de jaren '70. Juichend hebben de inwoners van Geldrop ingestemd met het gemeentelijke plan om van het terrein een park te maken.

Minder blij met de aanstaande sloop is Amai. Acht jaar lang heeft dit van oorsprong Eindhovense toneelgezelschap in de oude fabriek zijn gang kunnen gaan. In die acht jaar maakte Amai (Portugees voor: 'O moeder!') twintig produkties, waaronder een paar zeer memorabele. Nog voordat Toneelgroep De Appel op hetzelfde idee kwam zette Amai-regisseur Jochem Royaards een complete speelvloer onder water: in De Lege Ruimte leken de dubbele, door het water weerspiegelde beelden op een zinsbegoocheling. En bij Leedvermaak zat je letterlijk tussen de bruiloftsgasten uit Judith Herzbergs stuk.

De mogelijkheden in het reusachtige gebouw zijn welhaast onbeperkt en de 53-jarige Royaards, die vroeger met het vormingsgezelschap Proloog door Nederland trok, wil voor geen goud terug naar een zaaltje in een of ander troosteloos Cultureel Centrum. “Mijn fantasie,” zegt hij, “komt alleen op gang in een omgeving met sfeer. Daar weet ik architectuur en theater aardig met elkaar te verbinden.” Trots wijst hij naar de lichtkoepel die hij onlangs eigenhandig heeft gebouwd. “Toneel maken en bouwvakken: die zaken horen voor mij bij elkaar. Er bestaat geen ruimtelijker kunstvorm dan theater.”

Vrijwilligers, banenpoolers en slecht betaalde beroepskrachten helpen hem bij het realiseren van zijn ideeën. Het gezelschap is armlastig en het wordt, vertelt Royaards, steeds moeilijker om jonge professionele theaterlieden aan Amai te binden. De tijden waarin acteurs met behoud van hun uitkering onbekommerd konden spelen zijn voorbij. Toch is Jochem Royaards liever arm en eigen baas dan rijk en gebonden aan akelige verplichtingen, de verplichting tot reizen bijvoorbeeld. “Reizen is zo vluchtig, je kunt geen band met het publiek opbouwen. Hier drinken we na afloop op ons gemak een glaasje met de bezoekers.” Amai heeft een breed publiek, dat zich tot dusverre niets aantrekt van het negatieve oordeel dat de Raad voor Cultuur over het gezelschap geveld heeft. “Volgens de raad,” licht Royaards toe, “ben ik geen regisseur maar slechts een scenograaf. So what! Het pleit toch voor ons dat we haast altijd uitverkocht zijn!”

Hoe hij dat succes verklaart? “Ik laat de bezoekers merken dat ik blij ben met hun komst. Wat mij vreemd is, is de houding van 'ik ga jullie eens flink op je flikker geven want jullie weten niks, jullie zijn cultuurbarbaren.' Die mensen komen omdat ze problemen hebben waar ze over na willen denken, en aan gelijkgezinden verkoop ik geen schop tussen de benen.”

Met de hedendaagse toneelschrijfkunst - op uitzonderingen zoals Judith Herzberg na - heeft Royaards weinig affectie: “Moderne auteurs schrijven vaak recht-voor-z'n raap, terwijl ik meer van dubbelzinnigheid houd. Zoals bij Tsjechov, die aan de ene kant zoveel erotiek in zijn drama's stopt en aan de andere kant zo puriteins blijft. Verder dan een zoentje komen zijn personages niet. Dat is toch spannender dan een domme expliciete copulatiescène?”

Royaards neemt niet voor niets afscheid van de textielfabriek met een stuk van zijn geliefde schrijver Tsjechov. Ook De kersentuin is het verhaal van een afscheid, het afscheid van een onherroepelijk voorbije tijd. Tsjechovs hoofdpersoon Ljoebow Ranjewskaja, de in geldnood geraakte eigenaresse van een Russisch landgoed, wil niet nadenken over de toekomst. Een bevriende zakenman komt met het idee de grond te verpachten aan stadsmensen die er dan zomerhuisjes op kunnen bouwen. Maar dan moeten eerst alle kersenbomen worden omgehakt. Ljoebows verontwaardigde reactie: “Omgehakt? M'n beste man, u moet me niet kwalijk nemen, maar u begrijpt er niets van. Als er in ons hele goevernement ook maar iets interessants te vinden is, iets unieks zelfs, dan is dat toch zeker die kersentuin van ons...”

Ljoebow slaat het zomerhuisjesplan in de wind en organiseert, alsof er niets aan de hand is, een groots en kleurrijk bal. In navolging van haar geeft ook Amai een feestje: De kersentuin, belooft Royaards, wordt een levendig avondje uit, met live-muzikanten en vertrouwde Amai-acteursgezichten zoals Mathieu Guthschmidt, Reinhilde Decleir en Marlies Hamelynck.

Diep in zijn hart hoopt Royaards dat de gemeente haar sloopplannen na het zien van De kersentuin alsnog laat varen. “Het is de laatste poging om tegen machtige personen te zeggen: kijk toch eens wat een prachtig gebouw dit is; laat ons hier nog een paar jaartjes zitten.” Hij beseft dat dit romantische dromen zijn in een door commerciële belangen beheerste tijd. “Het grondstuk gaat weg voor twaalf miljoen, en ik ben geen man van twaalf miljoen, ik kan daar niet tegen vechten.” De regisseur kijkt hoofdschuddend naar buiten: “Aan de overkant komen flats. Ze moeten vrij uitzicht hebben op het riviertje de Dommel want dat levert geld op.”

Royaards heeft zich voorgenomen niet in nostalgie te verdrinken. Liever filosoféért hij erover - in zijn regies natuurlijk. “Een toneelstuk is niet vandaag of morgen geschreven maar gisteren of eergisteren. Dus in een voorstelling zit altijd een terugblik. En in die terugblik zit altijd, hoe truttig het ook mag klinken, een sprankje hoop. Want als je die hoop niet hebt, dan spring je toch direct van het dak?”

De kersentuin, vanaf 27/8 in Geldrop, Molenstraat 9a. Première 30/8.Reserveren moet: 040-2862681.