Schilders Rob Birza en Rob Scholte samen op intrigerende expositie in Heerlen; Tegenpolen binnen eenzelfde spectrum

Tentoonstelling: Attitudes 2: Rob Birza en Rob Scholte. Stadsgalerij, Raadhuisplein 19, Heerlen. Di-vr 11-17u. Za en zo 14-17u. T/m 27 oktober.

Je moet er maar opkomen: het samenstellen van een tentoonstelling met Rob Birza en Rob Scholte. Grotere tegenpolen zijn in de Nederlandse schilderkunst nauwelijks denkbaar. Birza is het introverte wonderkind, dat werkt in ei-tempera, zich vooral druk maakt over kleurwerking en materiaalcontrasten en dat de schilderkunst boven alles lijkt te stellen. Scholte daarentegen is the great communicator, wiens hele oeuvre en persoon een meervoudig gelaagd statement over kunst en communicatie vormen. In schilderkunst zelf is Scholte nauwelijks geïnteresseerd - zijn schilderijen gaan altijd meer over schilderkunst dan dat ze schilderkunst zijn.

Het lijkt dan ook de goden tarten om dit duo samen schilderijen te laten maken. En inderdaad, het zestal doeken dat Birza en Scholte onder de naam 'Rob & Rob' exposeren in De Stadsgalerij van Heerlen, stemt niet erg vrolijk. Je eerste impuls is om de schilderijen halfslachtig te noemen, omdat de beide stijlen van de kunstenaars nadrukkelijk aanwezig zijn: het felgekleurde moderne symboolgebruik van Scholte, met Japanse tekens en verwijzingen naar moderne cultuur aan de ene kant, en het veel poëtischer, onderzoekende schilderen van Birza er tegenover. Maar halfslachtig zijn deze doeken niet - dat zou nog een vorm van geven en nemen suggereren -, eerder dubbelslachtig: zowel Scholte als Birza wekken de indruk vooral hun eigen statement te hebben willen maken, zonder zich veel van hun compaan aan te trekken.

Dat is echter niet het enige probleem met de communicatie in Heerlen. De tentoonstelling is namelijk samengesteld door Elly Stegeman, normaal in dienst van De Beyerd in Breda, maar voor de gelegenheid benoemd tot 'gastconservator' van de Stadsgalerij. Zo'n gastconservatorschap is een lastige taak. Je moet je statement in één keer maken zonder de kunstenaars in de weg te zitten, en dat vraagt om bescheidenheid. Een goede gastconservator is als een postbode of buschauffeur: als hij zijn werk naar behoren doet, vergeet je dat-ie er ooit geweest is. Maar dat ligt niet in de lijn-Stegeman: die vult haar enige verifieerbare bijdrage aan de tentoonstelling, de catalogus, met persoonlijke brieven aan de Heerlense conservator Anke van der Laan, aan Birza en aan Scholte. Dat levert pagina's vol zelfingenomen geëmmer op, met volledig irrelevante, alinealange beschouwingen over Tarkovski's Stalker, grappen over vliegen met Value-Jet, en zinnetjes als 'Ik geloof echt dat het tussen jullie (& jullie en mij) vuurwerk op kan leveren, Rob!'. Stegeman betoont zich de wethouder Hekking onder de gastconservatoren: telkens als daar geen enkele behoefte aan is, schuift ze onvermoeibaar in beeld.

Toch werpen die schilderijen van 'Rob & Rob' en de prominente aanwezigheid van Stegeman een merkwaardig licht op de rest van de tentoonstelling (verreweg het grootste deel) dat gewoon uit eigen werk van Scholte en Birza bestaat. Wie dit gedeelte bekijkt merkt dat al die communicatieve 'ruis' als een soort katalysator fungeert - juist bij deze twee kunstenaars wier werk zo nadrukkelijk over communicatie, of de afwezigheid daarvan, gaat. Hun schilderijen zijn zo verschillend, maar bevinden zich ook weer zo nadrukkelijk binnen hetzelfde schilderspectrum, dat het werk van de een bijna automatisch vragen stelt over dat van de ander. En zo krijg je het gevoel dat je partij moet kiezen tussen de twee schilders: wie slaagt er nu het beste in zijn schilderkunstig statement het beste te laten zien? Heeft Birza eigenlijk wel een 'statement'? En brengt Scholte in al z'n luidruchtigheid sowieso nog iets over?

Wie de catalogus leest kan het zich nauwelijks voorstellen, maar de mogelijkheid bestaat dat Elly Stegeman het werk en de karakters van de beide kunstenaars haarfijn heeft aangevoeld en ze subtiel tegen elkaar heeft uitgespeeld. De kans is groter dat het toeval is - dat neemt niet weg dat zich door alle Heerlense stofwolken een intrigerende tentoonstelling aftekent. Zelden heb ik me zo gedwóngen gevoeld het werk van Scholte en Birza zo aandachtig te bekijken.