'Bureaucratisch? Wij zijn al lang bureaucratisch'

Het kraken van leegstaande panden begon in de jaren zeventig. Soms ging het bezetten of ontruimen gepaard met geweld. Wat is er geworden van de bezette gebouwen uit die tijd?

GRONINGEN, 27 AUG. Het voormalige Rooms Katholiek Ziekenhuis (RKZ) in Groningen heeft veel weg van een dorp, met een café, een bioscoop, een eethuis, met dorpsroddels, een grote sociale controle en af en toe een fikse burenruzie. De gangen zijn de openbare weg, waar iedereen iedereen groet, waar moeders met hun baby op de fiets een praatje met elkaar maken. “Ik was hier eens uitgenodigd door een stel vriendinnen voor een etentje. Sindsdien ben ik nooit meer weggeweest”, mompelt R. Folmer in de gang met een tas lege flessen in de hand. Hij is met een leeftijd van 67 jaar de oudste bewoner.

Het Oude Erkazet in Groningen staat ter plekke te boek als 'de grootste kraak van Nederland'. De krakers wisten te verhinderen dat het ziekenhuis, gebouwd in de jaren twintig, werd gesloopt ten faveure van nieuwbouw van dure koopwoningen. Sinds 1979 hebben ruim tweehonderd mensen, onder wie veel studenten, werklozen en kunstenaars, er een goedkope woongelegenheid. Ook zijn er enkele bedrijfjes in het pand gevestigd.

De nu 280 bewoners betalen 275 of 350 gulden per maand, afhankelijk van de aanwezige voorzieningen, aan huur, servicekosten en gas en licht. Het is zo goedkoop omdat onderhoud, schoonmaak en de financiën zelf worden geregeld. Door de zelfwerkzaamheid wordt 283 gulden per woonheid bespaard, zo is berekend. “Er zijn echter vier bewoners die de helft van het werk doen. Alleen de mensen die niets doen wonen echt goedkoop”, verzucht L. Brons, voorzitter van alle rechtspersonen binnen het Oude RKZ. Saamhorigheid en gemeenschapszin lijken te verdwijnen uit het voormalige krakersbolwerk. Brons is nu bezig een huurcontract op te stellen waarin is opgenomen dat mensen moeten bijbetalen als ze hun onderhoudsverplichting niet nakomen. “Bureaucratisch? Wij zijn al lang bureaucratisch. Van het romantische kraakverleden is niets meer over.”

Wie veel comfort wil, moet niet in het oude RKZ gaan wonen. Op sommige plaatsen zijn evenwel fraaie kunstwerken op de muren geschilderd en de meeste afdelingen hebben een tuin of een dakterras. Maar de meeste gangen zien er troosteloos uit. Deuren, muren en plafonds zijn slecht onderhouden en er staat veel troep. Er zijn tijden dat de verouderde verwarmingsinstallatie het niet warmer krijgt dat zestien graden. “We hebben zelfs razzia's naar elektrische kacheltjes moeten houden. Die zijn verboden, want ze vreten stroom. Een extra petroleumkachel mag wel”, vertelt P. Oosterheerd, eindredacteur van de Koevoeter Courant die wekelijks verschijnt. In de gangen en kelders van het gebouw probeert de TD (technische dienst) de verwarmingsinstallatie te verbeteren. De onderdelen worden rondgereden in winkelwagentjes van Albert Heijn.

De kraak van het ziekenhuis was een gezamenlijk initiatief van twee Groninger kraakorganisaties en enkele jongerengroeperingen. In de nacht van 2 op 3 september 1979 drongen honderd krakers het leegstaande ziekenhuis aan de Verlengde Hereweg binnen. Een van de twee aanwezige bewakers probeerde verwoed met een stuk hout het gebouw te verdedigen, maar toen hij zag hoe groot de groep was, gaf hij het op. Volgens Oosterheerd was de kraak aanvankelijk bedoeld als demonstratieve actie, maar onder de jongeren die het gebouw bezet hielden ontstond al snel het idee er te willen blijven wonen.

Dat lukt. Al duurt het tot 1986 voordat het legaal is. Na moeizame onderhandelingen met het ziekenhuisbestuur en beleggingsmaatschappij Amfas, die het complex aanvankelijk zou kopen, neemt de gemeente Groningen de gebouwen in 1981 voor 3,5 miljoen gulden over. Het duurt dan nog vijf jaar voordat met de krakers en een woningbouwvereniging overeenstemming wordt bereikt over legalisatie. “De bewoners hebben meteen het onderhandelingskanaal opengezet. De gesprekken met de gemeente zijn best eens gestokt, maar er was altijd de wil om met de gemeente in gesprek te blijven”, zegt Oosterheerd. De wil om er een legale woonruimte van te maken is volgens hem een groot verschil met de kraak van het Wolters-Noordhoffcomplex in de stad Groningen, die in 1991 uitmondde in een van de gewelddadigste kraakpandontruimingen. “De Wolters-Noordhoffkrakers zochten altijd de confrontatie. De RKZ-krakers niet.”

Vanaf het begin regelen de bewoners alles zelf. Het onderhoud, de schoonmaak, de financiën, het aannemen van nieuwe bewoners. Er zijn talloze commissies in het leven geroepen. Toen verslaafde wanbetalers voor een 'rotsfeer' op afdelingen zorgden en er veel werd gestolen, werd een 'afscheidscommissie' gevormd. De werkwijze van deze commissie bestaat eruit dat de kamer wordt leeggehaald, al dan niet in aanwezigheid van de desbetreffende bewoner, en de spullen worden opgeslagen totdat hij of zij ze komt ophalen. “Gelukkig komt dit nauwelijks meer voor”, zegt Oosterheerd. Wel is er minstens één keer per jaar een “tribunaal-achtige”, drukbezochte bewonersvergadering waar ruzies worden uitgevochten.

De bewoners hebben voor de komende twintig jaar een begroting opgesteld. “Maar de gemeente heeft uiteindelijk zo weinig aan het tekort bijgedragen, dat we een begroting hebben waar niemand meer in gelooft”, aldus Brons. Zo wordt er in twintig jaar negen miljoen voor onderhoud en investeringen uitgetrokken. Brons verwacht dat dat, gezien de slechte staat van de verwarmings- en elektriciteitsinstallatie, veel te weinig is. Hij is daarom pessimistisch over het voortbestaan van het Oude RKZ. “Of we de projectontwikkelaars nog twintig jaar buiten de deur weten te houden? Ik hoop het, maar ik denk het niet.”

    • Herman Staal