De laatste tsaar

Dat de levensloop van tsaar Nicolaas II als tragisch te omschrijven valt, is aan velen bekend.

Niet alleen zou hij voorbestemd zijn om de laatste tsaar van Rusland te worden, maar ook zijn laatste rustplaats zou onbekend blijven. Tot nu toe dan, 78 jaar na dato.

Want modern moleculair-biologisch onderzoek heeft nu een einde gemaakt aan dit mysterie.

In het wetenschappelijke tijdschrift Nature Genetics stond onlangs een artikel over mitochondriaal DNA-onderzoek van de botten die verondersteld werden resten van de laatste tsaar te zijn.

Mitochondriën zijn celorganellen, het zijn een soort energiefabriekjes in de lichaamscellen van mens en dier. Het bijzondere van de mitochondriën is, dat ze hun eigen DNA hebben. De samenstelling van dit DNA is geheel bekend. Apart is ook dat mitochondriaal DNA alleen via de moederlijke lijn wordt overgeërfd.

Nu is het zo dat er in de moederlijke lijn nog wel familieleden van de tsaar in leven zijn, bijvoorbeeld prins Philip van Engeland. Deze familieleden hebben bloed afgestaan ten behoeve van het onderzoek. Onderzocht werden skeletten die in 1991 waren gevonden in een massagraf in de buurt van Jekaterinenburg (Sverdlovsk) in de Oeral. Hiervan werd vermoed dat het de laatste rustplaats was van de Romanovs. De stoffelijke resten van de tsarina en van drie van de vier groothertoginnen werden met zekerheid met DNA-onderzoek geïdentificeerd, er bleef echter onzekerheid bestaan over het skelet van de tsaar. Zijn mitochondriaal DNA week op één punt af van dat van zijn nog levende verwanten, op positie 16169 van de genetische code had hij een mengsel van de basen C en T, zgn. heteroplasmie. Na vergelijking met het in 1994 in St. Petersburg opgegraven stoffelijk overschot van groothertog Georgij Romanov, een broer van de tsaar, is het nu zeker dat het inderdaad de resten van de tsaar zijn die zijn gevonden in Jekaterinenburg in 1991. Georgij had namelijk precies hetzelfde afwijkende mengsel van basen op dezelfde positie.

Hiermee worden dus de gruwelijke verhalen van enkele daders en getuigen bevestigd. Na tot troonsafstand te zijn gedwongen in maart 1917 verblijft Nicolaas met zijn gezin en enkele laatste getrouwen nog ruim een jaar in een feitelijke gevangenschap, eerst in Tobolsk in Siberië en later in Jekaterinenburg. Daar moeten ze naar een 'huis met speciale bestemming', Huize Ipatiev. Omdat de contrarevolutionairen in juli 1918 Jekaterinenburg dreigen in te nemen, en er dus hoop lijkt te bestaan op bevrijding voor de familie, hakt Lenin de knoop door: De speciale bestemming wordt duidelijk. In de nacht van 16 op 17 juli wordt de keizerlijke familie gewekt en naar een lege kamer in het huis gebracht, onder het voorwendsel dat ze moeten wachten op transport. Dan breek de hel los: 12 bewakers nemen de rol van beul op zich en schieten van korte afstand op de dicht bij elkaar staande, weerloos wachtende familie. De laatste getrouwen, dokter Botkin en drie kamerdienaars, mogen delen in hun lot. Kreten, gegil, krakende schoten en kruitdampen vullen de kamer.

Aleksej, de ziekelijke troonopvolger, ademt nog na de schietpartij en wordt van dichtbij afgemaakt met twee schoten. Ook de dochters, de groothertoginnen, blijken lastig om af te slachten. De kogels ricochetteren van hun lichaam, omdat hun onderkleren bestikt zijn met juwelen. Bij sommigen moet de bajonet er nog aan te pas komen.

Midden in het woud voor een verlaten mijnschacht worden de elf lijken door de beulen in stukken gesneden, om ze onherkenbaar te maken worden de gezichten met geweerkolven ingeslagen en met zwavelzuur overgoten. Dan worden de resten nog deels verbrand en daarna in de mijnschacht geworpen. Een naamloos graf.

Huize Ipatiev werd in 1977 door Boris Jeltsin met de grond gelijk gemaakt. Hij was toen nog een trouwe kameraad en eerste secretaris van de communistische partij in Sverdlovsk. In Moskou hield men toen niet van herinneringen aan de monarchie.

Overigens schijnt Jeltsin nu wel gevoel te hebben voor historie. Hij had eigenlijk gewild dat zijn tweede beëdiging als president op pompeuze wijze zou worden voltrokken op het Kathedraalsplein in het Kremlin, waar vele tsaren voor hem zijn gekroond. Helaas, ook hij bleek als opvolger te ziekelijk en de beëdiging werd een korte, bescheiden binnenhuisceremonie.

Later is er op de plaats van de laatste gevangenis van de keizerlijke familie toch nog een wit orthodox kruis opgericht, er worden regelmatig door onbekenden bloemen neergelegd.