Vorst op eigen erf

Als de eerste plaats in een toernooi gedeeld wordt, zijn er fijngeslepen rekenmethodes die uitmaken wie de echte toernooiwinnaar is. In gesloten toernooien hebben ze eigenlijk geen bestaansrecht, maar ze zijn uitgevonden om de beker te kunnen weggeven.

Zelden ziet men bij een schaker thuis een beker of een andere trofee in een kast staan. Ze staan op zolder en als de schaker verhuist laat hij ze staan in de hoop dat een bekervriend zich er over zal ontfermen. Of hij geeft ze weg. In de film over Donner die woensdag op de televisie was, herinnerde Jan Timman aan de trofee die Donner in 1967 in Venetië had gewonnen. Een gouden gondel, bezet met 24 briljanten. Donner gaf hem aan de Vietcong en werd voor straf ontslagen bij Elseviers Weekblad. Vervolgens vergat het stadsbestuur van Venetië om de trofee op te sturen. Typisch Donner, vond Timman dat. Een groots theatraal gebaar, allerlei mensen worden woedend, ontslag volgt, en dat alles voor een trofee die waarschijnlijk helemaal niet bestond.

In 1990 won Kasparov een trofee die volgens Kouatly, de organisator van de Franse helft van de wereldkampioenschapsmatch, een miljoen dollar waard was. Goud, diamanten, schitterend juweliersvakmanschap. Kasparov verkocht de trofee ten behoeve van Armeense vluchtelingen. De koper was Iljoemzjinov, van wie we later nog meer zouden horen. De opbrengst was 100.000 dollar en Kasparov zei dat hij sindsdien ieder bedrag dat Kouatly noemde in gedachten door tien deelde.

Bij het Millenniumtoernooi in Wenen moet ook een trofee zijn weggegeven, want hoewel Karpov, Topalov en Gelfand evenveel punten behaalden, werd Gelfand de officiële toernooiwinnaar. Karpov zal het zich niet hebben aangetrokken en het resultaat hebben geboekt als zijn honderdveertigste toernooi-overwinning, waarmee hij twee weken eerder in Biel al, slechts weinig voorbarig, was gefeliciteerd. Wij nemen de hoed af, maar kunnen er niet bij verwijlen, want onze gedachten zijn alweer bij het Donner Memorial in Amsterdam.

Volgende week over de helden van de hoofdgroep, nu iets over iemand die niet zo'n groot koning is als zij, maar wel autonoom op eigen erf en vastberaden om alleen te gehoorzamen aan schaakwetten die hij zelf bedacht heeft. In de eerste open groep, het open kampioenschap van Nederland, speelt de Engelsman Michael Basman. Hij geldt als de meest prominente vertegenwoordiger van het bizarre schaak, het schaak dat spot met alle regels die in de leerboeken staan. Zelf zou hij zeggen dat zijn opvattingen allerminst bizar zijn, maar logisch en consequent. In het verleden heeft hij vele verschillende openingsexperimenten uitgevoerd. Met zwart 1...a6 en 2...b5. Met wit 1. g4 en met zwart 1...g5. Tegenwoordig de extreme consequentie van zijn strategische inzichten: met wit 1. h3 en 2. a3 en met zwart 1...h6 en 2...a6. Van kwaad tot erger, is de gezonde melk- en kaasschaker geneigd te zeggen. Spoedig zal hij zijn openingszetten naast het bord doen, in plaats van aan de uiterste rand. Het lijkt op het spelen met voorgift, en misschien is het zo ook bedoeld, maar er zit systeem in de waanzin. Wie één partij van Basman ziet, ziet slechts bizarre zetten, door geen herkenbaar plan met elkaar verbonden. Wie meer partijen van hem bestudeert, herkent de strategische lijnen, zoals het gevecht om de beheersing van het sleutelveld e4 (of als hij zwart heeft e5). En al zijn partijen zijn een avontuur dat je herinnert aan de tijd dat het schaakspel vreemd voor je was, en juist daardoor verlokkend.

Niet altijd loopt het avontuur goed af. Dit is uit de tweede ronde van het Donnertoernooi, tegen een Vietnamese grootmeester.

Wit Basman-zwart Dao

1. h2-h3 e7-e5 2. a2-a3 Wit staat klaar om op beide vleugels te expanderen. De centrumpionnen blijven achter, de koning vaak in het midden. 2...d7-d5 3. c2-c4 c7-c6 4. Dd1-c2 Lf8-d6 5. d2-d3 Pg8-e7 6. Pb1-c3 0-0 7. Pg1-f3 Pb8-d7 8. Lc1-d2 Kg8-h8 9. g2-g4 Pd7-c5 10. Lf1-g2 Pc5-e6 11. e2-e3 Lc8-d7 12. h3-h4 f7-f6 13. h4-h5 b7-b5 14. Pf3-h4 b5xc4 15. d3xc4 e5-e4 16. c4xd5 c6xd5 17. Pc3xd5 Hij offert altijd materiaal zonder precies te berekenen of het correct is. Hij denkt anders: het ligt in de strategische lijn, dus het moet. 17...Pe7xd5 18. Lg2xe4 Pd5-e7 19. Le4xh7 Pe6-g5 20. Lh7-d3 Ta8-c8 21. Ld2-c3 Ld7xg4 22. Ph4-g6+ Kh8-g8 En inderdaad lijkt de witte aanval niet ongevaarlijk. Een batterij van loper en dame op de diagonaal a2-g8 zou dodelijk zijn. Maar het komt er niet van, zwart neemt de aanval over. 23. f2-f4 Dd8-b6 24. Dc2-f2 Pg5-f3+ 25. Ke1-f1 Pe7-d5 26. Kf1-g2 Pd5xe3+ 27. Kg2-g3 Pf3-g5 28. Pg6xf8 Tc8xf8 29. h5-h6 Pe3-f5+ 30. Ld3xf5 Lg4xf5 31. Df2xb6 a7xb6 32. h6xg7 Kg8xg7 Na alle verwikkelingen ongeveer materieel evenwicht, maar zwarts stukken zijn te actief. 33. Lc3-d4 Pg5-e4+ 34. Kg3-f3 Pe4-d2+ 35. Kf3-e3 Pd2-b3 36. Ta1-g1+ Kg7-f7 Wit moet materiaal verliezen, er is geen goede verdediging tegen de dreiging 37...Te8+ 37. Ld4xb6 Tf8-b8 Nu heeft de witte loper geen velden meer. 38. Th1-h6 Tb8xb6 Wit gaf op.

Twee ronden later ging het beter.

Wit Basman-zwart Janssen

1. h2-h3 e7-e5 2. a2-a3 d7-d5 3. c2-c4 d5xc4 Je zou kunnen zeggen dat wit veld e4 al heeft veroverd. Zwarts d-pion is weg en als zijn f-pion ooit naar f5 komt, zal hij door g2-g4 geëlimineerd worden. 4. e2-e3 Lc8-e6 5. Dd1-c2 Dd8-d5 6. Pb1-c3 Dd5-a5 7. Pg1-f3 Lf8-e7 8. d2-d3 c4xd3 9. Lf1xd3 Pb8-d7 10. 0-0 Korte rochade, een bij Basman zeldzame concessie aan het normale schaakdenken. 10...h7-h6 11. b2-b4 Da5-b6 12. Lc1-b2 c7-c6 13. Ld3-f5 Le6xf5 14. Dc2xf5 g7-g6 15. Df5-g4 Pg8-f6 16. Dg4-g3 Pf6-h5 17. Dg3-h2 Ongetwijfeld al met het stukoffer op e5 in gedachten. 17...f7-f6 18. Tf1-d1 Ta8-d8 19. Pc3-e4 0-0 20. Td1-d2 Pd7-b8

21. Pf3xe5 Weer een zeer speculatief offer. Na 21...fxe5 22. Dxe5 zou het zeker correct zijn. 21...Td8xd2 Maar hierna moet wit er een hele toren insteken. 22. Pe5xg6 Td2xb2 23. Pg6xe7+ Kg8-f7 24. Pe7-f5 Db6-d8 25. Pe4-d6+ Kf7-g6 26. Ta1-d1 Pb8-d7 27. g2-g4 Ph5-g7 28. Dh2-f4 Pg7xf5 29. Pd6xf5 Tf8-h8 30. Df4-d4 Eind goed al goed. Wit wint al zijn materiaal terug en houdt een gewonnen eindspel over. 30...Tb2-a2 31. Dd4xd7 Dd8xd7 32. Td1xd7 Th8-g8 33. Pf5-e7+ Kg6-f7 34. Pe7xg8+ Kf7xg8 35. Td7xb7 Ta2xa3 36. Kg1-g2 Ta3-a6 37. Kg2-g3 Ta6-b6 38. Tb7xa7 Tb6xb4 39. Ta7-c7 Tb4-c4 40. f2-f3 Tc4-c3 41. e3-e4 Tc3-c4 42. Kg3-f4 Tc4-c5 43. h3-h4 h6-h5 44. g4-g5 f6xg5+ 45. h4xg5 Kg8-f8 en zwart gaf op.