Portret van het De Mirandabad; Af en toe een plonsje voor de afkoeling

'Daar liggen de marktkooplui en daar de brandweerman- nen.' Op warme dagen trekt een bonte stoet Amsterdammers naar het De Mirandabad. Vooral om te zonnen, het zwemmen is bijzaak geworden. Het zwembad, dat in 1979 tot een ultramodern complex werd verbouwd, staat nu opnieuw voor een ingrijpende renovatie. Kruidenbaden, sauna's, stoombaden en een glijbaan moeten het aanpassen aan de huidige eisen. Over het leven op de ligweide, opspelende hormonen en blote basten.

Iedere werkdag om 6 uur 58 is hij er, in de weekeinden iets later. Jaap van Meekren (72), anchorman van de Nederlandse televisiejournalistiek, zwemt in het Amsterdamse De Mirandabad. Volgens eigen zeggen zwemt hij '365 dagen per jaar en 366 tijdens schrikkeljaren'.

Van Meekren kreeg na een hartinfarct het advies dagelijks te bewegen. “Eerst liep ik. Maar dat is niets voor mij. Ik vroeg de dokter hoeveel een uur lopen is, uitgedrukt in zwemmen. Een half uur volgens hem en dat bleken ongeveer duizend slagen te zijn. Toen ik eens een paar dagen verhinderd was, heb ik mijn verzuim ingehaald door 1200 slagen te doen.” Sindsdien houdt hij dit aantal aan. Hij begint te tellen van 1 tot en met 100. Om niet in de war te raken telt hij daarna van 100 weer terug naar 1. Dan volgt een serie oneven getallen van van 1 tot 99 en daarna de even getallen. Tot zijn vaste repertoire behoort ook a,a,a,a, b,b,b,b en zo verder. “Dat is bij elkaar 104, dan doe ik de volgende serie iedere letter van het alfabet drie keer en daarna tel ik de ontbrekende 18 slagen.” Vandaag doet Van Meekren zijn 1200ste slag na 34 minuten en 4 seconden. “Lange tijd deed ik er veertig minuten over. Nu gaat het sneller. Dat betekent dat ik krachtiger zwem, maar minder lang. Ik weet niet wat het beste is: wat kost nu de meeste inspanning?” Van Meekren besluit het zwemmen met een kortstondig verblijf in de whirlpool. “Ik blijf daar de lopende minuut plus twee volle minuten. Dus maximaal 2 minuten en 59 seconden.”

Hoewel hij in de buurt woonde, zwom Van Meekren als jongen nooit in wat toen nog 'Amstelparkbad', respectievelijk 'Bad Zuid' heette. “Ze piesten er in het water, werd er altijd gezegd. Nette mensen kwamen daar niet.”

'Zwem- en luchtbad Zuid' werd op 6 augustus 1932 in gebruik gesteld door Salomon ('Monne') Rodrigues de Miranda, met enige onderbrekingen twintig jaar lang Amsterdams wethouder van onder meer Volkshuisvesting en Publieke Werken. De Miranda, afkomstig uit de arme jodenbuurt, had slechts vijf jaar lagere school, maar werkte zich op tot vakbondsbestuurder en later tot een van de belangrijkste exponenten van de Amsterdamse socialistische gemeenteraadspolitiek van het interbellum. Onder zijn wethoudersschap kwamen grote stadsuitbreidingen tot stand en werden tal van krottenwijken gesaneerd. De Miranda zette zich in voor de bouw van bad-, was- en zweminrichtingen. “Wil je baaje, wil je sjwemme, dan mot je De Miranda sjtemme”, kalkten SDAP-aanhangers begin jaren dertig op de muren.

'Bad Zuid' bestond uit vier 50-meter openluchtbaden en twee schoolbaden, temidden van uitgestrekte grasvelden en geboomte. In de vier 50-meterbaden waren mannen en vrouwen gescheiden: de katholieke raadsfractie wilde pas De Miranda's voorstel steunen als aan die voorwaarde was voldaan. Uiteindelijk mochten de vrouwen wel in het mannenbad zwemmen, maar niet andersom. Nog decennia na de oorlog kende het bad gescheiden ingangen voor mannen en vrouwen.

Eind oktober 1942 werd Monne de Miranda door de Duitse bezetter opgepakt en afgevoerd naar het concentratiekamp Amersfoort, waar hij dwangarbeid moest verrichten en werd gemarteld. “Als een hoop menselijke ellende, bebloed, besmeurd met modder werd hij in een kruiwagen de appèlplaats opgereden, waar hij als een hoop vuil - vergeef mij de uitdrukking - werd neergesmeten”, aldus een ooggetuige over de toestand waarin De Miranda verkeerde op 2 november 1942. Later die avond werd hij uitgerekend in het wasloklaal met een straal koud water op zijn hartstreek gespoten tot de dood erop volgde. In juli 1946 besloot de gemeenteraad de naam van het zwemcomplex in Zuid te wijzigen in De Mirandabad. 'Aan S.R. de Miranda 1875-1942, strijder voor het volkswelzijn', aldus de plaquette in de hal.

In 1979 vond een ingrijpende verbouwing plaats. Van het oude buitenbad werden slechts één 50-meter bassin en één peuterbad gehandhaafd en er verrees een geheel nieuw complex: het eerste overdekte subtropische golfslagbad van Nederland. In één klap werd het De Mirandabad een ultramodern zwembad met een landelijke uitstraling, hoewel de filosofie achter het plan nog de sfeer van de vooroorlogse jaren ademde. De communistische wethouder Verheij - van wie het plan voor een 'subtropisch zwemparadijs' afkomstig was - wilde immers een zwembad 'voor arme Amsterdammers die niet naar een echte Costa del Sud op vakantie kunnen'. De verbouwing was een enorm succes en het bezoekersaantal steeg tot bijna een half miljoen per jaar.

Stadspas

“Heeft u flippo's?”, vraagt het kleine jongetje aan Jaap de Witt Havers, die de kassa van het buitenbad bemant. “Nee? Ook geen chips zonder flippo's?” Op deze warme zomerdag meldt zich een bonte stoet Amsterdammers voor een bezoek aan de ligweide en het buitenbad, onder wie een omvangrijke bebaarde man - shaggie in zijn mondhoek - wiens blote bast geheel vol is getatoeëerd. Onder zijn linkerarm klemt hij een parasol, een klapstoel en twee tassen, met zijn rechterhand duwt hij een kinderwagen met bijbehorende peuter voort.

De toegangsprijs bedraagt vijf gulden voor volwassenen en vier gulden vijftig voor kinderen. Met een stadspas krijg je korting en menigeen heeft 'wel een stadpas, maar die ligt thuis', dan wel 'de verkeerde stadspas' bij zich gestoken. De Witt Havers doet daar niet moeilijk over, maar voor het argument 'mijn moeder zwemt nooit, ze mag zeker wel gratis naar binnen' bezwijkt hij niet.

De Witt Havers werkt sinds acht jaar bij het De Mirandabad. “Vroeger stonden hier om tien uur al lange rijen voor de poort”, zegt hij. “Tegenwoordig komen de mensen steeds later.” Velen picknicken op de ligweide van ruim 25 hectare. “Zelfs naar het binnenbad nemen ze eten mee hoewel dat eigenlijk niet mag.” Zodra 's zomers de zon schijnt kan het aantal bezoekers oplopen tot vier- à vijfduizend per dag, op bewolkte dagen zijn het er soms maar enkele tientallen.

De ligweide vormt een trefpunt voor vrouwen met kinderen, Marokkaanse meisjes, buurtbewoners, toeristen, bejaarden op stretchers en in rolstoelen, rumoerige pubers, picknickende allochtonen en lezende studenten. Veel vrouwen zonnen topless. “Tien jaar geleden deed niemand dat”, zegt De Witt Havers. “maar het is er geleidelijk in geslopen.”

Vaste bezoekers van het bad hebben de neiging altijd op dezelfde plaats te gaan liggen. “Als het mooi weer is en ik heb vrij, kom ik hier iedere dag en altijd in het midden van de weide”, zegt politieman Bert van der Linden. “Zo ontmoet je anderen. Zij kijken naar jou en jij naar hen en op een gegeven moment wordt het één grote familie. We hebben hier de hele dag aanloop.” In diverse richtingen wijzend: “Dáár liggen altijd de marktkooplieden en dáár de brandweermannen.” Vorig jaar kreeg een aantal vaste bezoekers een ontbijt aangeboden, waarbij de koffie werd geserveerd door de wethouder van de deelraad Rivierenbuurt.

Van der Linden is de hele zomer in het De Mirandabad te vinden. “Het is hier schoon en relatief veilig. Relatief ja, want waar veel mensen komen is altijd criminaliteit.” Van der Linden kan het weten want hij werkt bij het bureau aan de overkant. Hij en zijn partner Marion van der Schaaf gaan nooit naar Zandvoort. “Zand in je naad”, expliceert hij.

De zwemactiviteiten van het tweetal blijven beperkt tot 'af en toe een plonsje voor de afkoeling'. Het is voornamelijk praten en mensen kijken. “Je hebt hier mensen in alle kleuren en in alle breedtes en diktes. Kijk, daar ligt een Surinaamse vrouw met een baby die zo te zien nog geen twee weken oud is. Soms liggen ze hier te flikflooien, ook homo's. Als het niet te intens is maakt mij dat allemaal niks uit, want met warm weer hebben we allemaal last van onze hormonen. Dat is normaal.”

Van der Linden is niet de enige bezoeker van het buitenbad voor wie het zwemmen bijzaak is. Vier van de vijf bezoekers zwemmen niet. “Vroeger waren er zes buitenbaden en die zaten zo vol dat je blij was als je erbij kon”, zegt mr Fieke van Heeks, wethouder welzijn, onderwijs en De Mirandabad van de stadsdeelraad Rivierenbuurt, de exploitant van het bad. “Nu roep ik hoera als er twintig mensen in dat ene buitenbad zwemmen.” Het 50-meter buitenbad voldoet bovendien niet meer aan de technische eisen, en ook het subtropische binnenbad is inmiddels verouderd. Reden voor een ingrijpende verbouwing die elf miljoen gulden zal kosten en in oktober van start zal gaan.

Het 50-meterbad zal ondanks buurtprotesten verdwijnen en aan het bestaande koepelgebouw wordt een nieuw 25-meterbad gekoppeld, waarvan bij mooi weer de deuren kunnen worden opengeschoven. Daarnaast komen er kruidenbaden, sauna's, een Turks stoombad, een toren met bijbehorende 85-meter glijbaan en een restaurant met tribune. Er is op het terrein bovendien water aangeboord. Als het technisch mogelijk is zal het De Mirandabad het eerste overdekte bronwaterbad van Nederland worden. Het zijn volgens Van Heeks voorzieningen waar deze tijd om vraagt. “Maar misschien moet een zwembad over vijf jaar per se een duikbel onder water hebben of touwen waarmee je heen en weer kan zwaaien, wie zal het zeggen? De mensen willen iedere keer wat nieuws. Maar een ding is zeker: vroeger vermaakten de mensen zichzelf, nu willen ze vermaakt worden.”

Van Heeks, zelf afkomstig uit Amsterdam-Zuid, kwam als kind regelmatig in het De Mirandabad. “Ik had bezorgde ouders en mocht hier alleen samen met vriendinnen naar toe.” In die tijd - begin jaren zestig - was het complex 'de belangrijkste ontmoetingsplaats' voor jongeren uit Amsterdam-Zuid. Van Heeks: “Discotheken waren er nog niet. Het mooie was: alles liep hier door elkaar en in zwembroek is iedereen gelijk. Pas bij het aankleden zag je dat er werelden van verschil bestonden. Dat was heel vormend. Hetzelfde principe zie je nu bij Centerparcs: daar komen mensen die er een weekje extra bij pakken en mensen voor wie een week Centerparcs alles is wat ze zich kunnen veroorloven.”

Tegenwoordig heeft het De Mirandabad die functie niet meer zo sterk, meent de wethouder. “Jongeren komen hier doorgaans in groepen, die mengen zich niet. Maar voor ouderen is het in de huidige samenleving veel moeilijker om sociaal contact te maken, dus die ontmoeten elkaar hier zomers juist wel.” Mogen de eisen waaraan een zwembad moet voldoen dan steeds veranderen, de behoefte aan buitenlucht en zon is door de jaren heen gebleven. “Het kan best zijn dat zonnen over een tijdje helemaal uit de mode raakt”, zegt Van Heeks. “Nou ja, dan zetten we parasols neer.”

Rivierenteam

Het De Mirandabad kampte lange tijd met teruglopende bezoekersaantallen - vorig jaar 240.000 in het binnnenbad en 125.000 in het buitencomplex - en dat was niet alleen te wijten aan de verouderde accomodatie. Veel mensen bleven weg als gevolg van de toegenomen criminaliteit. Meisjes werden lastig gevallen, bezoekers bedreigd of beroofd, fietsen gestolen en kluisjes opengebroken. Dat veranderde sinds de komst van het Rivierenteam, speciaal aangestelde in rode t-shirts gehulde toezichthouders in de leeftijd van zestien tot vijfentwintig jaar, van wie sommigen zelf met de politie in aanraking zijn geweest voor kleinere vergrijpen. In de vier jaar dat het 'RI-4-team' operationeel is, liep de criminaliteit met bijna tachtig procent terug.

De achttienjarige Mevlut üUnvar maakt sinds mei deel uit van het RI-4-team. “Eigenlijk wil ik agent worden”, zegt hij, “maar ik heb de MAVO niet afgemaakt. Stom.” De meeste problemen komen van glippers die over het hek klimmen en van gluurders in de kleedhokjes, vertelt hij. Soms wordt er gevochten. “Laatst nog, vijftien tegen vijftien. Nee, niet Turken tegen Marokkanen maar gewoon Amsterdam-Oost tegen Amsterdam-West, net zoals dat buiten op de pleinen gebeurt. Ik ging er meteen op af. Ze kennen me, dus het hielp. Ze gingen buiten verder.”

Jolanda Millersor (29) ligt met haar vriendin Evelien Gosman te zonnen. Op het gras liggen een plastic dolk en ander speelgoed. De kinderen zijn in het kinderbad, Evelien draait een joint met skunk. “We zijn allebei huisvrouw”, vertellen ze. “De mannen zijn aan het werk en wij genieten van de zon. Hebben we goed bekeken ja.” Jolanda komt al haar hele leven in het De Mirandabad. Behalve toen de criminaliteit de pan uit rees. “Dat heeft twee seizoenen geduurd, het jaar daarop kwam er bijna niemand meer. Maar nu is de sfeer weer uitstekend.”

Ze wijst op een klein litteken op haar voet. “Ik bleef een keer haken toen ik 's nachts over het hek klom. Dat lieten ze vroeger toe, behalve als je de snoepkast kraakte. Dan kwam de politie.” Ze is een echte strandliefhebster, vertelt ze. “Maar ja, als het gaat regenen rij je met z'n achthonderdduizenden terug naar huis. Bovendien, hier kom ik altijd een hoop bekenden tegen.” Wie De Miranda was, weet ze niet. Ze spreekt, net al bijna alle bezoekers, over het Mirandabad. “Het De Mirandabad klinkt toch een beetje analfabeet.”

Fadime Göktekin (19) leest een Turkse krant. Ze draagt een badpak. “Als je dat als Turks meisje in het park doet, word je niet goed beoordeeld. Hier mag het van mijn ouders, want niemand valt je lastig.” Aan de blote borsten om haar heen stoort ze zich niet. “Ik ben moslim, maar voorlopig wil ik genieten van de zon en van het leven. De rest komt later wel.”

Om acht uur 's avonds - een uur voor sluitingstijd door de week - is het complex bijna leeg. Voorafgaande aan hun diner hebben de lichaamstherapeuten Fred Scholte en Carla van Huis een paar baantjes getrokken in het 50-meterbad. In stilte nuttigen ze hun meegebrachte salade met kippepootjes, gevolgd door een kop koffie en voor beiden een sigaar. Ze staren wat om zich heen en bekijken de schaarse medebezoekers. “Dat je hier niet helemaal alleen bent, hoort erbij”, zegt Scholte. “Het is een bepaald soort uitbundigheid, de mensen komen hier om iets te doen. De echte lummelaars zitten op het terras.”