Lola Montez (1821-1861); Een kameleontische feeks

BRUCE SEYMOUR: Lola Montez. A Life

468 blz., geïll., Yale University Press 1996, ƒ 63,90

Eliza Gilbert (1821-1861), van Engels-Ierse afkomst, verbrandde na een huwelijk van slechts enkele maanden met een Engelse officier alle schepen achter zich: als Lola Montez begon zij een nieuwe sensationele carrière als 'Spaanse' danseres. Zij was in alle opzichten een volstrekt uitzonderlijk fenomeen. Hoewel zij, gelet op de vele aristocratische en zelfs vorstelijke kandidaten die naar haar gunsten dongen, uiterlijk zeer begerenswaardig was, beantwoordde haar karakter in het geheel niet aan de voorstelling die haar tijdgenoten zich van de ideale vrouw maakten. Zij was teder noch zachtaardig en kende geen spoor van ontzag of eerbied voor hogergeplaatsten: 'merciless in her man-killing propensities', zo luidde één van de kwalificaties in de Engelse pers. Haar leven, zowel op het toneel als daarbuiten, was één groot zorgvuldig geregisseerd bravourestuk. In de Amerikaanse filmactrice Mae West, bekend om haar dodelijke one-liners, zou Lola ongetwijfeld een geestverwante hebben herkend. In haar liefdeleven gedroeg zij zich als een va banque speelster. Zo overstelpte zij haar ongelukkige minnaar, Lodewijk I, koning van Beieren, publiekelijk met verwensingen en dreigementen. Wanneer zij in München een wandelingetje maakte met haar schoothondje Zamba en een dienstdoende parkwachter Lola erop wees dat het beestje het smetteloze gazon bevuilde, kon de man, die alleen maar zijn plicht deed, op een tuchtiging met de zweep rekenen.

Haar biograaf, even gebiologeerd door deze agressieve, kettingrokende sfinx als menige tijdgenoot, probeert een enkele maal zwakjes Lola's optreden in feministische zin te duiden. Is hier eventueel sprake van een persoonlijke revolte tegen het keurslijf van uiterlijk fatsoen waarin de vrouw werd gewrongen? Haar tijdgenoten, zo voegt hij er onmiddellijk aan toe, zagen haar echter niet als een feministisch hervormer, maar als een vrouw die de status van diva begeerde en er een duivels behagen in schiep diegenen te schofferen van wier gunsten zij toch uiteindelijk afhankelijk was. Haar uitbarstingen van woede en vreugde hadden de onvoorspelbaarheid van vulkanische erupties. Ook uit de brieven waarmee zij haar minnaar Lodewijk bestookte blijkt dat zij zich door niets en niemand liet temmen alle vriendelijk sussende pogingen van de vorst ten spijt.

Adelstand

In de lijvige, uitstekend gedocumenteerde biografie die Bruce Seymour aan deze explosieve vrouw gewijd heeft neemt haar relatie met de Beierse koning terecht een centrale plaats in. Voor de ogen van de geschokte Beieren verlaagde hun tot dan toe gerespekteerde Landesfürst die de zestig al was gepassseerd zich tot een willoos slachtoffer van een ontembare feeks die zich zelfs door een regen van stenen niet uit München liet verdrijven. Voor de koning, geheel in Spaanse sferen, was niets ter wereld in staat Luis van Lolitta te scheiden. In het studentencorps van München vlogen voor- en tegenstanders van de diva elkaar al spoedig in de haren. Met enkele van de jongemannen die bereid waren voor haar in het stof te knielen knoopte zij intieme betrekkingen aan. 'Old is Old and Young is Young and Never the Twain shall meet' was het devies van de diva, die ook later, toen Lodewijk de schellen van de ogen waren gevallen, alles glashard bleef ontkennnen en slechts op verhoging van haar jaargeld aandrong. Tot afgrijzen van vrijwel iedereen had hij haar inmiddels ook al in de adelstand verheven: gravin von Landsfeld was haar nieuwe waardigheid.

'Maitresse' is een volstrekt ontoereikende aanduiding voor de plaats die Lola in het hart van de vorst had ingenomen. De ongelukkige raakte door zijn obsessie in toenemende mate in een isolement. Zelfs zijn familieleden wenste hij niet meer te kussen of omhelzen, aangezien hij al zijn liefkozingen voor zijn Lolitta wilde bewaren. De pas benoemde minister van oorlog verklaarde dat hij zich liever voor het hoofd zou schieten dan de woede van zijn landgenoten op de hals te halen wanneer hij Lola Montez in opdracht van de koning zou moeten beschermen. Uiteindelijk deed de vorst afstand van de troon in de hoop zich in het idyllische Zwitserland in Lola's armen te kunnen vlijen.

Mr. Wittelbacher

De diva, verslaafd aan changement de décor, had de vorst echter al vaarwel gezegd. Toen zij in de Verenigde Staten triomfen oogstte met het drama van haar leven Lola Montez in Bavaria bleek zij aan impresario's of agenten geen boodschap te hebben: zij was een onovertroffen marketing manager van haar eigen roem: zelfs sceptici verklaarden dat eerst de aanblik van Lola op het toneel hun duidelijk had gemaakt dat de arme Lodewijk voor zoveel verleidingskunst wel moest bezwijken. Overigens was zij ook vele jaren na de relatie niet bereid openlijk toe te geven dat er iets onoirbaars tussen haar en Mr. Wittelbacher had plaatsgevonden. Vlak voor haar dood reageerde zij nog verontwaardigd op een dergelijke suggestie: 'I had no intrique with the old man. I knew the king and molded the mind of the king to the love of freedom', zo verzekerde zij het Amerikaanse gehoor dat ook toen al verzot was op vrijheidslievende Europese gravinnen.

In haar laatste levensjaren trad zij op als voordrachtskunstenares met lezingen over beroemde vrouwen van Cleopatra tot Catherina de Grote. Lola die overal en altijd over zich zelf sprak, zag zich graag in het pantheon van deze Onsterfelijken opgenomen. Met de burgerlijke feministische beweging die juist in deze jaren opkwam had de gravin von Landsfeld weinig op. Een vrouw die de moed heeft zich te verheffen, bewust van de 'might of her own individuality', is duizendkeer meer waard dan al die congresserende, lamenterende hellevegen, zo was haar vaste overtuiging.

Uit één van de vele lovende recensies over haar optreden, die Seymour uitvoerig citeert, blijkt ook nu weer hoe verbaasd men was over Lola's kameleontische kwaliteiten. 'Easy' en 'ladylike' waren nu de kwalificaties voor de vrouw die ooit voor zoveel opschudding had gezorgd.

Seymour heeft een interessant boek geschreven. Hij heeft de historische waarheid streng gescheiden van allerlei verdichtsels. Het raadsel van deze sfinx heeft hij echter evenmin kunnen oplosssen als de tijdgenoten. De vrouw die tot haar laatste snik de grofste en geestigste leugens bleef opdissen over haar leven en na elke reële of vermeende aantasting van haar vrouwelijke eer de karwats hanteerde, bezocht in haar laatste levensjaren ook met grote regelmaat de kerk van de Methodisten. Zij verklaarde te hunkeren naar de dag waarop het goddelijk vuur haar trotse Ik zou wegvagen. Die dag is nooit gekomen. Ook vlak voor haar dood bleek zij nog het dramatisch middelpunt van een sterfscène waarin zij niets aan het toeval had overgelaten. Aan de muur prijkten bijbelcitaten. Het Boek zelf viel als 'door een wonder' open op de bladzijde waarop Maria Magdalena aan Christus vergiffenis vroeg. Zo groot was Lola's overtuigingskracht dat zelfs de geestelijke aan haar bed verstomde en pas veel later bedacht dat hij en niemand anders het stichtelijk woord had moeten spreken.