De sleurbak

A/1 + MillenniuM nr.1. 60 blz. ƒ 25,- De Designpolitie, 030-2522377.

Lettre International, Sommer '96. 96 blz.DM17. Rosenthaler Strasse 13, D-10119 Berlin. Sinds kort is Lettre International ook op Internet te vinden: http://www.lettre.de. En E-mail: Lettre@lettre.de.

MillenniuM bestaat nog. Serge van Duijnhoven trok het blad aan de eigen haren uit het moeras omhoog en fuseerde met het blad A1, een tijdschrift over grafisch ontwerpen. In november 1995 verscheen het zevende en laatste nummer van MillenniuM. Het magische jaar 2000 werd niet gehaald door financiële problemen en redactionele moeheid.

Joris Abeling, Ludo Blok en Van Duijnhoven lieten zich opnieuw bezielen door de mannen van A1 en nu ligt daar het eerste nummer van A/1 + MillenniuM. 'Should i Stay, Should i Go?' heet het en het loopt mee met een kunstproject van reizende caravans. Hoewel het tijdschrift heel nadrukkelijk niet alleen maar literair wil zijn, heeft het toch een stimuleringssubsidie toegewezen gekregen van het Produktiefonds, zelfs ondanks de belabberde jaargang 1995. In het eerste gemeenschappelijke nummer is niets van toekomstplannen of beginselverklaringen te vinden, heel anders dan bij het oude MillenniuM.

'De caravan fungeert als een hybride metafoor, hij symboliseert zowel het huis (het blijven) als het reizen (het gaan)', schrijft Wim Verhoeven in zijn inleiding over de tot kunst gepromoveerde 'sleurbak' die juist in Nederland zo populair is. Niemand minder dan Rilke, met een motto uit de Elegieën van Duino opent het nummer: 'Denn bleiben ist nirgends'. Literairder kan en wordt het haast niet in A/1 + MillenniuM. Abeling en Duijnhoven bijvoorbeeld interviewden een woonwagenbewoonster en maakten daar een interessant stuk over het thema van maar geen literatuur.

Enigszins verstopt tussen beeldend geweld - (vakantie)foto's, tekeningen, caravanreclames - vindt de op lezen ingestelde lezer teksten die de moeite waard zijn. Er is poëzie van Olaf Zwetsloot die in de liefde een thuis vindt - 'Nu pas drong in volle hevigheid tot hem door / dat elk huis dat hij bewoond had in feite / een wachtkamer was geweest, een tussenstation' -, er is een gedicht van Poe genomen ('ride, boldly ride' / the shade replied, / 'If you seek for Eldorado!'') en korte gedichten van Christian Loidl, 'dichter, schrijver, performer, charlatan': 'WHERE DOGS LEAD / the discussion, i leave / the field / to / another'. Verder bevat het eerste nummer een romanfragment van de Libanese journaliste en schrijfster Hoda Barakat, H.J.A. Hofland en anderen over de wandelende jood, stukken van Paul Scheffer over mobiliteit van auto, immigrant, toerist en informatie; aforistische notities van architecten Addy de Boer en Ruud Kallenbach over wonen en mobiliteit ('wonen is de verveling tussen thuiskomen en vertrekken'). Vermoedelijk zullen er voor elke aflevering mensen en teksten gezocht worden die bij een thema passen, maar dat garandeert bepaald niet gauw een 'eigen gezicht'.

Een van de belangrijkste literaire tijdschriften van Europa is Antonin Liehms sterk op het oosten gerichte Lettre International, waarvan wel Duitse, Spaanse, Italiaanse en diverse Oosteuropese edities bestaan maar nog steeds geen Engelse. Liehm trekt alle disciplines uit de kast om de wereld van vandaag mee te lijf te gaan: filosofie, psychologie, beeldende kunst, poëzie, journalistiek, ethiek - alleen de theologie ontbreekt. Het zomernummer gaat onder anderen over Auschwitz en Hitler, Cuba, sterven en lachen, vrijheid, en reizen. Geen mens die er niets van zijn gading in vindt maar het gaat hier niet om oppervlakkige of snel te consumeren artikeltjes.

Onder het kopje 'Lachen und Sterben' is Harry Mulisch aanwezig, met een essay over Freud, Jung en Oedipus. 'Glücklicherweise bin ich weder Therapeut noch ein impotenter Büroangestellter oder Kulturphilosoph; als der Schriftsteller aber, der ich bin, ist meine Einstellung natürlich viel mehr die eines Bilderverehrers als die eines Bildenstürmers. Und wenn Sie mich fragen, dann verbirgt sich hinter der Sphinx nicht meine Mutter, sondern hinter meiner Mutter die Sphinx.'

Hoofdthema van het nummer is 'angst und vrijheid', met onder andere een stuk van de Spaanse schrijver Antonio Gala. 'Ik weet niet of de aap, als hij zich vervolmaakt, mens kan worden; wel weet ik dat de mens die zich vervolmaakt, God wordt.'

Sterk is ook het 'levende monument' van de Duitse kunstenaar Jochen Gerz, die in een klein plaatsje in de Dordogne een herdenkingsteken voor de gevallenen maakte. Het bestaat uit 134 op emailleplaatjes afgedrukte antwoorden op een ongepubliceerde vraag. De bedoeling is dat het monument groeit, dat ook nu nog jonge mensen op een dag een antwoord toevoegen. Lettre International drukt er 34 in Duitse vertaling af. Er staan soms prachtige antwoorden tussen, die nieuwsgierig maken naar de achtergronden van de anonieme dorpsbewoners. 'Ik wens de vrede meer dan al het andere. Ik wil geen held zijn.' Of: 'Men beschermt, wat men geloofd te bezitten, vandaar de drama's, de oorlogen.' Slechts op één emaille plaatje wordt verwezen naar de burgeroorlog in Joegoslavië.