Wit-Rusland stevent af op nieuwe politieke botsing

Wit-Rusland drijft weer op een confrontatie af tussen president Aleksandr Loekasjenko en de politieke elite. En als steeds draait het conflict rond Loekasjenkjo's pogingen zijn bevoegdheden te vergroten ten koste van iedereen die bevoegdheden heeft - in dit geval het parlement.

Loekasjenko wil komende herfst twee doelen bereiken: hij wil een referendum over de verlenging van zijn ambtstermijn en de uitbreiding van zijn bevoegdheden; en hij wil verhinderen dat tussentijdse verkiezingen worden gehouden voor 61 vacante zetels in het parlement. Op beide punten botst Loekasjenko op het parlement.

Loekasjenko heeft zijn minachting voor het parlement (en de parlementaire democratie) nooit onder stoelen of banken gestoken. Dat bij de parlementsverkiezingen van vorig jaar 61 van de 250 zetels vacant bleven heeft hem ook nooit verontrust, en wat hem betreft mogen die zetels best leeg blijven. Van plannen voor tussentijdse verkiezingen in de herfst wil Loekasjenko dan ook niets weten: “Genoeg is genoeg. Parlementariërs houden hun beloften toch niet. Ze hebben beloofd de president te steunen en hebben alleen maar gelogen”, zei de president begin deze maand. Toen radio-Minsk toch repte van de verkiezingen zette Loekasjenko dat prompt recht. Hij kondigde “een moratorium op verkiezingen van welke aard dan ook” af: “Tweehonderd parlementariërs is genoeg voor een land met de omvang van Wit-Rusland”.

Voorlopig laten die tweehonderd parlementariërs zich niet afschrikken. Eind vorige week liet de vice-voorzitter van het parlement weten dat de verkiezingen doorgaan. Hij wees bij die gelegenheid op het feit dat inmiddels zestien decreten van Loekasjenko door het Constitutionele Hof in strijd met de grondwet zijn bevonden. Gisteren staken de leiders van alle politieke partijen van Wit-Rusland - vijftien in getal - de koppen bijeen op een ronde-tafelconferentie. Loekasjenko was uitgenodigd, maar verscheen niet: de politieke partijen, zo zei hij vorige week, zijn met hun ronde tafel “onfatsoenlijk” want uit op macht. De vijftien partijen werden het eens over de verkiezingen, hekelden Loekasjenko's “dictatoriale” beleid en spraken verder af alles te doen om een door Loekasjenko gewenst referendum over zijn bevoegdheden te verhinderen. De grondwet, aldus de partijen, zou de komende vijf jaar niet mogen worden gewijzigd.

Eerder, eind juli, hadden al zeven partijen, variërend van de orthodoxe communisten tot het nationalistische Volksfront, zich verenigd in de vaststelling dat Loekasjenko “het land naar de afgrond leidt” en “een totalitair regime vestigt”. Kort tevoren hadden twee leiders van het Volksfront politiek asiel gevraagd in de VS omdat ze hun leven in Minsk in gevaar achten. Loekasjenko's reactie was typisch voor de dunk die hij heeft van de parlementaire democratie. De twee, zei hij, zijn “ongeneeslijk geestesziek”. “Vandaag gooien ze bussen om bij het presidentieel paleis. Morgen klimmen ze door uw raam naar binnen en verkrachten ze uw vrouw en dochters”, zo omschreef de president 's lands belangrijkste oppositieleiders in een toespraak.

Loekasjenko wil het referendum over zijn bevoegdheden op 7 november, niet toevallig de dag van de Oktober-revolutie die vroeger de belangrijkste Sovjet-feestdag was en die in Wit-Rusland nog steeds als een feestdag wordt gevierd. Oorspronkelijk wilde hij de Witrussen hun fiat vragen voor de verlenging van zijn ambtstermijn van vijf tot zeven jaar en voor de afschaffing van één van de twee kamers van het parlement, wilde hij bovendien het recht alle leden van de Nationale Kiescommissie en de helft van de leden van het Constitutionele Hof te benoemen (nu worden die benoemd door het parlement) en zouden de grondwetsbepalingen over de afzetting van de president moeten worden veranderd: die zou alleen mogen worden afgezet als hij van staatsburgerschap verandert.

Inmiddels zijn de thema's voor het referendum teruggebracht en moet het wat Loekasjenko betreft het alleen nog gaan over zijn presidentiële bevoegdheden en over de vraag of de Witrussen privé-eigendom van grond wensen.

Het is de vraag of de politieke partijen het referendum nog kunnen tegenhouden. Loekasjenko heeft hen tot 3 september de tijd gegeven zijn voorstel te steunen. Als ze dat blijven weigeren, wil hij het referendum per decreet uitschrijven. Loekasjenko beschouwt het referendum als een vertrouwensstemming en weet al hoe hij de Witrussen zal straffen als ze hem teleurstellen. Dan, heeft hij gezegd, wordt in Wit-Rusland - waar hervormingen allang tot staan zijn gebracht - het roer volledig omgegooid en komt er “een schoktherapie”. En dat is een schrikbeeld, want een synoniem voor een nog verdere verpaupering.