Wie de Russische troepen leidt weet niemand

MOSKOU, 22 AUG. Wat menig televisiekijker altijd al dacht, werd gisteren door de autoriteiten publiekelijk bevestigd: niemand weet wie de leiding heeft over de Russische strijdkrachten in Tsjetsjenië. “Het is altijd hetzelfde met ons. Niemand heeft iemand bevoegdheden gegeven. Ze moeten gewoon worden genomen. Dat is wat ik hier nu maar doe”, zei Aleksandr Lebed, veiligheidsadviseur van president Jeltsin.

Lebed sprak terwijl hij doende was een ultimatum van een generaal, dat Grozny zou worden gebombardeerd, ongedaan te maken. Zowel het ministerie van Defensie als dat van Binnenlandse Zaken verklaarde gisteren - na twee dagen van stilzwijgen - dat die generaal helemaal niet bevoegd was om ultimatums te stellen. Maar over wie dat dan wel was, verschilden zij van mening.

De verwarring wordt veroorzaakt door een erfenis van de Sovjet-tijd: Rusland heeft meer dan één leger. Het ministerie van Defensie gaat over het leger dat Rusland moet beschermen tegen buitenlandse vijanden. Het ministerie van Binnenlandse Zaken beschikt over een bijna even volledig uitgeruste strijdmacht voor het handhaven van de binnenlandse orde. Voor de grensbewaking zijn weer aparte troepen. De staatsveiligheidsdienst en de garde van de president hebben ook nog eigen eenheden.

Bij de inval in Tsjetsjenië in december 1994 kreeg aanvankelijk het ministerie van Defensie de leiding. Maar nadat het leger in het voorjaar van 1995 de hoofdstad Grozny had veroverd, verklaarde president Jeltsin de 'militaire fase' van de operatie ten einde. Het ministerie van Binnenlandse Zaken moest nu verder de orde herstellen en de resterende 'illegale gewapende benden' ontwapenen. In geval van nood kon Binnenlandse Zaken nog wel een beroep doen op de collega's van Defensie.

Niet bekend

Nadat er aanvankelijk ook twee Russische bevelhebbers in Tsjetsjenië waren, één van Defensie en één van Binnenlandse Zaken, is er sinds het einde van de zogenoemde 'militaire fase' één gemeenschappelijke commandant, op dit moment generaal Vjatsjeslav Tichomirov. Maar onduidelijk is aan wie Tichomirov verantwoording moet afleggen. “Hij krijgt wat orders van de minister van Defensie, wat orders van de minister van Binnenlandse zaken, wat orders van Jeltsin en is vrij om te kiezen welke hij uitvoert”, zei een militaire expert in de regio gisteren.

Tot nu toe werd in Moskou aangenomen dat president Jeltsin minister van Binnenlandse Zaken Anatoli Koelikov had aangewezen als hoofdverantwoordelijke inzake Tsjetsjenië. Toen veiligheidsadviseur Lebed vorige week het optreden van de Russische troepen hekelde, eiste hij ook het aftreden van juist deze Koelikov. Koelikovs ministerie verklaarde gisteren echter dat het geen bevoegdheid heeft over “andere hoofdkwartieren of eenheden dan die van het ministerie van Binnenlandse Zaken”. Tichomirov geeft de orders op basis van een presidentieel decreet van 25 december 1995, aldus de verklaring.

Tichomirov moet kennelijk rechtstreeks rapporteren aan Jeltsin, die als opperbevelhebber uiteindelijk de verantwoordelijkheid over alle strijdkrachten draagt. Zoiets suggereerde ook minister van Defensie Igor Rodionov. Hij zei gisteren dat een ultimatum als dat van deze week niet van een militair mag komen maar uitsluitend van “iemand die is bekleed met de hoogste politieke autoriteit en macht”.

De president heeft voor veiligheidskwesties een adviesorgaan, de Veiligheidsraad, waarin de ministers van Defensie en Binnenlandse zaken en de premier zitting hebben. Secretaris is Aleksandr Lebed. Vorige week heeft Jeltsin Lebed tot zijn vertegenwoordiger in Tsjetsjenië benoemd en de Veiligheidsraad de “strategische leiding van alle aspecten van het Tsjetsjeense probleem” gegeven. Maar wat betekent dat, als een adviesorgaan de strategische leiding krijgt?

Het betreffende decreet van Jeltsin is “accuraat geschreven maar zegt helaas niet onomwonden dat de federale strijdkrachten in Tsjetsjenië ondergeschikt zijn aan Lebed. Daarom hoefde generaal Poelikovski niet met Lebed te overleggen en deed hij dat ook niet voordat hij zijn inmiddels bekende ultimatum stelde”, erkende gisteren Lebeds woordvoerder.

Alleen Jeltsin lijkt uitsluitsel te kunnen geven over wie wat mag beslissen in Tsjetsjenië. Maar hij is volgens zijn staf 'kolossaal vermoeid' en afwezig. Eergisteren werd zelfs betwijfeld of hij nog wel zelf de presidentiële handtekening zet. Zolang de hoogste gezagsdrager in Rusland zich niet uitspreekt, proberen Ruslands generaals zelf hun - en elkaars - bevoegdheden af te bakenen. Nu lijkt Lebed weer even aan de winnende hand. “Uiteindelijk besefte iedereen wel wie wie is, wie waarvoor verantwoordelijk is en wie ondergeschikt is aan wie”, zei hij. De rest van Rusland is er nog niet over ingelicht.