Seks en aids (3)

In tegenstelling tot wat in de bijlage W&O van 4 juli staat vermeld, is de tekst van het artikel 'Seks en aids in Tanzania' niet door mij geaccordeerd. De fax heeft mij, door wat voor reden ook, niet bereikt en ik kreeg het artikel pas onder ogen nadat het in de krant was afgedrukt. Door zijn gecomprimeerdheid is het stuk minder genuanceerd overgekomen dan mij voor ogen stond toen ik het interview gaf.

Hoewel het moeilijk is om in een kort kranteninterview of een ingezonden brief de nodige nuanceringen tot hun recht te laten komen, (vooral als het gaat om de vraag of zij het anders doen dan wij en in hoeverre dat bijdraagt aan verschillen in de prevalentie van HIV), probeer ik hier enkele punten toe te lichten.

Hoewel ik ook individueel onderzoek heb verricht, heb ik gedurende mijn driejarig verblijf als 'technical advisor' in een multi-disciplinair project in Tanzania voornamelijk het onderzoek van Tanzaniaanse sociaal-wetenschappers begeleid. Dit onderzoek beperkte zich tot Mwanza Regio (waar de overgrote meerderheid van de bevolking Wasukuma is).

Een van de raadsels van de aids-epidemie in Afrika is de ongelijke verspreiding van de ziekte. Bijvoorbeeld, de HIV-prevalentie op het platteland in Mwanza Regio aan de zuidkant van het Victoriameer is vier procent, terwijl het in Kagera Regio langs de westelijke kant van het meer op sommige plaatsen twintig procent is. Hiervoor is nog geen bevredigende verklaring, maar waarschijnlijk liggen sociale en culturele factoren daaraan ten grondslag, bijvoorbeeld verschillende seksuele praktijken. Hoewel ikzelf geen onderzoek heb gedaan in Kagera, heb ik in het bewuste interview wel hierover hardop gespeculeerd; er zijn bijvoorbeeld aanwijzingen uit ons onderzoek dat anale seks vaker voorkomt dan men aanvankelijk dacht, en als er hier regionale verschillen in zijn, zou dit de verschillen in prevalentie kunnen verklaren. Incest heb ik als hypothetische mogelijkheid gesteld in sommige gevallen, bijvoorbeeld families waarvan alle leden, inclusief kinderen, HIV-positief zijn.

Polygamie is niet 'heilig' bij de Wasukuma en, zover ik weet ook niet bij de Wahaya. Slechts een kleine minderheid van de Wasukuma-mannen is polygaam (dat wil zeggen officieel getrouwd met meer dan één vrouw). Er heerst wel een polygame norm: het wordt als normaal gezien dat een man (maar niet een vrouw) meerdere vaste buitenechtelijke partners heeft. Dit heeft als gevolg dat promiscuïteit (een controversieel begrip geef ik toe, maar ik gebruik het gemakshalve) bij mannen als legitiem gezien wordt op een manier dat niet het geval is in het Westen. Dit wil niet zeggen dat alle Tanzaniaanse mannen promiscue zijn en alle Nederlanders monogaam, maar alleen dat als Tanzaniaanse mannen dat wel zijn dan wordt het meer algemeen aanvaard dan in Nederland het geval is. Er waren wel Tanzanianen met uitgebreide seksuele netwerken, soms zo uitgebreid dat ik er versteld van stond, maar lang niet 'iedereen', zoals in het artikel stond.

Er wordt in de antropologie hevig gedebatteerd over de vraag of er in Afrika een andere seksualiteit is dan in het Westen en Azië: is het racistisch om andere culturen steeds als anders (en dus inferieur) af te schilderen, of is het juist etnocentrisch om ze te interpreteren als variaties op onze eigen dominante culturele thema's? Net als de discussie over promiscuïteit in Afrika, is de vraag of de romantische liefde universeel is of een historisch en cultuurgebonden kenmerk van het moderne Westen onderdeel van dit debat. Uit ons onderzoek in Mwanza is in ieder geval heel duidelijk geworden dat de romantische liefde daar minder centraal is dan in het Westen. Het huwelijk, en seksuele relaties in het algemeen, hebben een veel sterkere transactionele component dan in het Westen. Dit is niet alleen duidelijk uit ons onderzoek maar wordt mijns inziens bevestigd door de literatuur over andere delen van Afrika bezuiden de Sahara. Het traditionele huwelijk is in veel Afrikaanse culturen niet een zaak tussen twee mensen maar tussen twee families, dat bevestigd wordt met het betalen van een bruidsprijs aan de familie van de bruid, terwijl in het Westen over het algemeen de romantische liefde tussen twee mensen centraal staat. Maar dit wil niet zeggen dat de romantische liefde in Afrika niet bestaat, dat huwelijken daar alléén pragmatisch zijn of dat er bij ons geen sprake is van pragmatische ruil in seksuele relaties.