Jelle van der Schoot: 'Het werk bevredigt me, dat scheppende, een beetje een afspiegeling van de Grote Schepper'

Ing. Jelle van der Schoot (61) heeft ruim 40 patenten op zijn naam staan, waaronder die voor een doosontnester, een verticale eierwasmachine en een valluik voor afgekeurde produkten. Hij werkt bij Staalkat, een bedrijf dat eiersorteermachines produceert.

De mechanisatie van de eierverwerking staat grotendeels op zijn naam. Staalkat is gevestigd in Aalten, vlakbij Winterswijk aan de Duitse grens, in een geelstenen doos met blauwe golfplaat. In de hal staat een welkomsbord: 'Our clients are our capital'.

In de kleine werkkamer van Jelle van der Schoot hangen aan de muur foto's van natte kuikens in opengebroken eieren. Op een familieportret staat hij met zijn vrouw, omringd door kinderen en één kleinkind. Hijzelf is een lange man met lichtblauwe, indringend kijkende ogen. Hij draagt een pullover, is zeer bescheiden en enigszins knullig in zijn bewegingen.

Hij zegt: “Het moeilijkste is de eieren heel te houden, van kip tot ontbijttafel. Ze mogen elkaar niet raken en nergens mag er één vallen. Het zwaartepunt ligt op nauwkeurig aanvoeren, wegen, overdragen en afvoeren via geultjes, grijpertjes, geleiders en borstels.” Hij pakt zuignapjes uit zijn bureaula, evenals een eigrijpertje van witte kunststof: “Veel is van rubber gemaakt. Kunststof is minder verend, maar dat gaat ook. Oppakken gebeurt met zuignappen en transport veelal met vacuümsystemen. Het afstellen van apparaten luistert erg nauw.”

Zijn eerste octrooi betrof het ei met de punt naar beneden in de verpakking plaatsen: “Als het andersom staat, staat hij niet stevig in de verpakking en treedt eerder bederf op. De luchtkamer bevindt zich aan de bolle kant en als die onder zit, kan er sneller assimilatie van gassen naar buiten optreden. Probleem was dat het ei heel moest blijven.” Van der Schoot legt een kunststof ei tussen twee linealen, die hij schuin naar beneden houdt. Het ei draait automatisch met de punt naar beneden: “Het zwaartepunt zit in de puntzijde. Toen ik bezig was met de opgave een ei netjes in de verpakking te krijgen, zat ik ook zo te spelen en zag ik opeens: hé, hij draait met zijn punt naar beneden en dat doen alle eieren. Spelen met een produkt is heel belangrijk. Mijn eerste patent kwam uit deze vinding voort, voor die tijd werd het verpakken met de hand gedaan.” Staalkat is een van de vijf dochterbedrijven van Food Processing Systems. Van der Schoot: “FPS bestrijkt zo'n 50 procent van de wereldmarkt wat grote eiersorteermachines betreft. Daarnaast bestaat er een heel areaal eenvoudiger machines, handpakkers met mechanische weegschaaltjes. Ik heb ook een systeem bedacht om appels met de steeltjes naar één kant gericht en de blosjes omhoog te verpakken.”

Hij neemt me mee naar de produktiehal, een ruimte zo groot als een voetbalveld. Er staan verplaatsbare opstellingen met eiersorteermachines of delen ervan. Hij pakt enkele eieren uit een stellage en bij een open, half afgewerkt apparaat demonstreert hij hoe een ei dwars komt aanrollen en in een subtiele, vloeiende beweging zachtjes langs geleiders naar beneden glijdt, zichzelf op de punt richtend: “Dit vind ik mijn mooiste vinding, ook omdat hij al 35 jaar wordt toegepast. Begin jaren zestig hebben we octrooi aangevraagd in zestien landen. Het komt weinig voor dat een octrooi zijn 20 jaar uitzit. Nu mag iedereen dit toepassen, maar er zijn inmiddels ook andere systemen.”

Midden in de hal staat de Selecta, een machine van zo'n twintig bij tien meter. Hierin zitten zijn nieuwste patenten verwerkt. Van der Schoot: “Aan het begin van de sorteermachine bevindt zich het camera- of sensorsysteem. Het schouwen gebeurt met sterke lichtbronnen onder de eieren, waarna het doorkomende licht wordt gemeten. Zo kun je zien of er bloed in zit of er vleesinsluitingen zijn, of de dooier en de schaal heel zijn. De bloed- en breukeieren gaan automatisch naar een aparte uitgang, komen via valluikjes in emmers terecht en worden verwerkt in de cake. Het ontwikkelen van de krak-detector was een zware opgave, we zijn er vanaf begin jaren tachtig mee bezig en hebben pas onlangs een bevredigende oplossing gevonden met geluiddetectie. Het ei wordt rondgedraaid en mechanisch aangetikt met een kogeltje. Als dat in de buurt komt van een scheur, hoor je een ander frequentie, net als bij muurtegels: bij een losse tegel hoor je een hol, dof geluid. De detector is aan het begin van het apparaat geplaatst omdat gehavende eieren anders de hele machine bevuilen. Dan krijg je een enorme kleefpasta.”

Van der Schoot heeft ontelbare eieren gebroken in zijn leven. “Vreselijk. De eerste automatische verpakker ging ik zelf opstellen in de VS, in de binnenlanden van Indiana. Mijn broek en kleren zaten totaal onder het struif voordat alles goed afgesteld stond.” We lopen een tekenkamer binnen. Van der Schoot toont een kast met octrooien. “Ik heb er zo'n 3.000 gecategoriseerd, om niet voor de tweede keer het wiel uit te vinden. Uit onderzoek blijkt dat 80 procent van de kennis al in octrooien aanwezig is. Ik mag wel eerlijk stellen dat de meeste van de veertig octrooien die op mijn naam staan, persoonlijke vindingen zijn. Maar de uitwerking is teamwork. Men verwijt mij weleens solist te zijn, maar de meeste innovaties zijn niet voortgekomen uit brainstormvergaderingen. Je moet geloven dat er voor alles in de techniek een oplossing is, niet met de eerste ideeën tevreden zijn en veel alternatieven zoeken. Ik werk nu mee aan een systeem om vuil op eieren te detecteren en aan een pasteuriseerinstallatie, gericht tegen salmonella.”

Van der Schoot is sinds kort geen hoofd meer van de researchafdeling, maar heeft binnen de bedrijven van FPS wel de verantwoording voor alle octrooizaken. “Uiteraard komen niet alle vindingen bij mij vandaan, maar ik word wel overal bij betrokken. Dat betekent meer overleg en vergaderen, ik knutsel en ontwerp liever. Ik ben net de 60 gepasseerd, dus ik mocht met de VUT; ik werk nu halve dagen. Headhunters hebben ooit geprobeerd me weg te kopen, maar ik vind voedingsmiddelen boeiend, ook omdat de hele bevolking er voordeel bij heeft als we ze optimaal behandelen. En het is bevredigend dat je meewerkt aan een stukje economie dat veel mensen in de omgeving van werk voorziet. Vroeger realiseerde ik me amper dat ik zelfstandig kon beginnen. Het werk bevredigt me, dat scheppende, een beetje een afspiegeling van de Grote Schepper.”

Op het lijstje patenten staat ook een verticale eierwasmachine. “Ja, in de VS en Zuidoost-Azië is eieren wassen verplicht. Men vindt de eischaal onrein. Daar zitten soms veertjes en mest aan. Ik vind dat juist leuk staan en in Europa is dat wassen juist verboden. Het gebeurt met roterende borstels en sproeiers, waarlangs het ei naar boven wordt getransporteerd. Daarboven bevindt zich een blower, een droger. Een verticale wasser neemt minder plaats in en verbruikt minder water. Je kunt niet te warm werken, maximaal tot 60 graden, anders krijg je een gekookt eitje. Het is eigenlijk zonde dat het gewassen wordt, want als de kip het ei net gelegd heeft, ligt er een nat filmpje omheen, de cuticula. Dat droogt op en is een prachtige bescherming tegen bacteriën. De wasmachine haalt het er deels af en dat moet weer vervangen worden door paraffineolie.”

Jelle van der Schoot woont samen met zijn vrouw aan de rand van het centrum van Aalten. Naast de voordeur zit een 'Er Is Hoop'-sticker met regenboog. Van der Schoot ontvangt me in de zitkamer, samen met zijn vrouw. Ze hebben zes kinderen, die al uit huis zijn. Hij timmert wel eens een kastje of een schommel voor de kinderen, werkt graag in de tuin en is lekenprediker: “Dat is voortgekomen uit een bijbelstudiegroep. Ik preek momenteel twee van de drie zondagen. Dat evenwicht van het zakelijke op mijn werk en het geestelijke heeft me verrijkt. De preken bereid ik 's avonds voor. Ze moeten, net als de apparaten, logisch in elkaar zitten. Ik werk ze puntsgewijs uit en zet ze in de computer. Ik ben niet zo optimistisch over de wereld, maar door mijn relatie met God ontdek ik dat er toekomst is, dat het Koninkrijk van God een realiteit is. Als dat bij de terugkeer van Jezus aanbreekt, zal het onze menselijke vindingrijkheid oneindig ver te boven gaan.”