In Japan begint de dag met gymmastiek

TOKIO, 22 AUG. Ruim tweeduizend bejaarden stonden afgelopen zondagochtend rond zes uur in rijen klaar in een park in Tokio voor hun oefeningen. Op deze warme zomerochtend zou de dagelijkse radiouitzending van de ochtendgymnastiek immers live plaatshebben vanuit het 'Onderwijs-Bos'. Zelfs de pianist was met instrument en al naar het park overgebracht.

Om half zeven is het zover en barsten de oudjes los met het toepasselijke lied 'Een nieuwe morgen breekt aan'. Over heel Japan weerklinken hun stemmen over schoolterreinen, tempelgronden en door parken. De aanwezigen in hun witte T-shirt van de plaatselijke radiogymnastiekvereniging hebben het gevoel dat ze deel uitmaken van een historische gebeurtenis. Na afloop krijgen ze een herinneringspenning.

Ochtendgymnastiek is in Japan geen privé-activiteit. Zo beginnen veel bedrijven de dag met gezamenlijke oefeningen. Elke ochtend het gehele jaar door gymnastieken zo'n zestig ouden van dagen op het voorterrein van de Nezu-schrijn in Tokio. In de bomen hangen luidsprekers waaruit elke ochtend dezelfde deun van de radiouitzending galmt. Omwonenden moeten de klanken maar voor lief nemen.

De 28-jarige Rito Miura en zijn vrouw Setsuko behoren tot de weinige jongeren die afgelopen zondag deelnamen. “Ik dacht even dat ik in de hemel terecht was gekomen. Alleen een stralenkrans boven de hoofden ontbreekt nog”, zo schetst Rito zijn verbazing over de in het wit geklede bejaarden. Hij is pianist en kwam eigenlijk alleen even kijken naar zijn collega aan het klavier, maar vanzelfsprekend neemt hij direct deel aan de oefeningen. Ook voor Rito en Setsuko kent de ochtendgymnastiek immers geen enkel geheim. Oefening nr.1 en nr.2 van de radio-ochtendgymnastiek (het repertoire is in zeventig jaar tijd nimmer veranderd) zijn hun met de paplepel ingegoten.

Dit hebben de Miura's te danken aan wijkagent Omodaka uit Tokio die zich rond 1930 afvroeg of hij op een 'leuke en opgewekte manier' iets kon doen aan de ledigheid van de zomervakantie van de kinderen in zijn buurt. Het antwoord was: elke dag om zes uur opstaan en in de frisse buitenlucht gezamenlijk aan ochtendgymnastiek doen op de klanken van de radio, die een paar jaar eerder al met het uitzenden van een programma met oefeningen was begonnen.

Zodoende kregen ook Rito en Setsuko op de lagere school aan het begin van de zomervakantie een kaart waarop ze elke dag na deelname aan de ochtendgymnastiek een stempel kregen. “Als de kaart na de vakantie vol was, kregen we een zak snoepjes”, zegt Rito. In zijn tijd was de animo al enigszins afgezwakt en hoefde hij voor een volle kaart maar twee weken mee te doen. Voor Setsuko lag het echter anders. Zij is geboren en getogen in een tempel en het voorterrein was voor de buurtbewoners de locatie voor hun ochtendgymnastiek. Elke dag meedoen was niet te vermijden.

De radio-ochtendgymnastiek is ooit, lang voordat agent Omadaka deze voor het verbeteren van de gezondheid van kinderen wilde gebruiken, ontstaan uit commercieel oogmerk. Begin deze eeuw vroegen ambtenaren op het ministerie van Posterijen zich af hoe de bevolking te bewegen was tot het afsluiten van verzekeringen, in die tijd nog niet algemeen gebruikelijk. Ook al klinkt de boven beschreven praktijk zeer 'Japans', het idee van de ochtendgymnastiek is afgekeken van een Amerikaans verzekeringsbedrijf. De eerste uitzending begon in 1928, maar omdat radio's nog slechts beperkt in omloop waren, werden plaatselijk verenigingen opgericht. Instructeurs gingen het land in om de juiste bewegingen aan te leren. Zo vingen ze twee vliegen in een klap. Zij konden de gymnastiekende mensen stimuleren om een levens- en ziektenkostenverzekering af te sluiten en tegelijkertijd door de oefeningen, die de gezondheid van de mensen verbeterden, de noodzaak tot uitkeren verminderen.

Na de oorlog meende de Amerikaanse bezetter dat de gezamenlijke gymnastiek had bijgedragen aan het Japanse militarisme en maakte een einde aan de uitzendingen. Maar zoals met veel Amerikaanse ingrepen draaiden de Japanners de klok terug zodra de Amerikanen hun hielen hadden gelicht.

Zodoende verwelkomde afgelopen zondagochtend ook een vertegenwoordiger van het ministerie van Posterijen de aanwezigen en wees nog eens op de diverse verzekeringen die de Post aanbiedt: “Maakt u zeker gebruik van onze diensten.” De bijeenkomst was ook een mooie gelegenheid voor Lagerhuislid Takashi Fukaya om zijn electoraat aan zich te binden. Fukaya is voormalig minister van Posterijen en ere-voorzitter van de landelijke Radio-Gymnastiekbond. Hij kreeg ruim de tijd om de kiezers van zijn district te begroeten en een goede gezondheid, met dank aan de posterijen, te wensen. Hij toonde zijn goede burgerschap door zich vervolgens onder de aanwezigen te mengen en zijn vaardigheid in de oefeningen te tonen. Een aantal bejaarde aanwezigen wilde na afloop een herinneringskiekje met het parlementslid.

Tot voor kort kende aldus elke Japanner de oefeningen nr.1 en nr.2 van de radio, maar het gebruik neemt langzaam af. “Vroeger gebruikten we deze oefeningen ook aan het begin van elke gymnastiekles”, zegt Iwagiri Reiko, hoofdonderwijzeres van de lagere school Nezu. Maar het gymnastiekonderricht heeft zich ontwikkeld en de school gebruikt tegenwoordig andere oefeningen. “Toch heeft zo'n 20 procent van onze leerlingen de eerste weken van de vakantie elke ochtend om half zeven meegedaan aan de gymnastiek bij de Nezu-schrijn.”

    • Hans van der Lugt