Alledaagse elixers; Zin en onzin van voedselverrijking

De stress en vermoeidheid waaronder menig welvaartsburger lijdt, wordt steeds vaker bestreden met voedsel- suppleties, vitamine- preparaten en 'power drinks'. De wetgever verruimde onlangs de mogelijkheden voor 'verrijking' van levens- middelen en de industrie speelt daar dankbaar op in. Drie stukken over vitaliteits- drankjes, -hapjes en -pillen, die tegenwoordig per krat over de toonbank gaan.

Het Zwitserse bedrijf Sandoz, producent van sportdrank Isostar, procedeerde begin jaren tachtig tot aan het Europese Hof om Isostar met extra vitamines in Nederland te mogen verkopen. De Nederlandse Warenwet verbood het. De Isostar met vitamines was in andere EG-landen wel te koop. In 1983 velde het Hof het Sandoz-arrest: Nederland behield het recht om gevitamineerde eet- en drinkwaren die elders legaal zijn in eigen land te weren.

Concurrent Nutricia probeerde het in 1984 nog eens en vroeg ontheffing van het vitamineerverbod voor de sportdrank Extran. Vier jaar later verwierp de Raad van State het laatste beroep van Nutricia.

Weer acht jaar later staan de blikjes Isostar met toegevoegd vitamine C en E toch in de schappen van de Nederlandse supermarkt. De Warenwet is toch veranderd. Eén blikje Isostar bevat 42 procent van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) vitamine C en 15 procent van de ADH vitamine E.

AA Sportdrank van producent Raak, de officiële sportdrank van atletiekunie, zwembond en wielrenunie, is wel de zwaarst gevitamineerde sportdrank op het supermarktschap. Vitamines A, verschillende B's, C en E, zitten er in ruime hoeveelheden in. Waarom staat de Warenwet nu toe wat tot voor een paar jaar door tussenkomst van de rechter werd verboden?

De overheid is er lang van uitgegaan dat iedereen die zijn dieet verstandig samenstelde voldoende voedingsstoffen - ook vitamines en mineralen - binnen zou krijgen. Toevoegingen waren dus nergens voor nodig. Tegenwoordig erkent de overheid dat niet iedereen verstandig eet en dat verrijkte voedingsmiddelen die situatie kunnen verbeteren.

,Tegenwoordig is de eis dat er geen gezondheidsrisico is. Voeding moet gezond zijn, daar gaat het om”, zegt Patricia Schutte van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding. “We zien hier overigens wel positieve aspecten aan verrijking. Voor sommige mensen wordt het makkelijker. Mensen die niet zoveel melk drinken kunnen makkelijker aan hun hoeveelheid calcium komen door calciumverrijkte melk te nemen. Maar je moet wel beter de etiketten lezen en het wordt duurder. Ons uitgangspunt blijft dat het in Nederland makkelijk te doen is om met het basisvoedsel een gezond menu samen te stellen. Hoe dichter je bij de basis blijft, hoe makkelijker het is en hoe goedkoper.”

Het nieuwe Warenwetbesluit Toevoeging Micro-voedingsstoffen bepaalt dat alle vitamines en mineralen, behalve aminozuren, vitamine A en D, foliumzuur, ijzer, seleen, koper en zink mogen worden toegevoegd in hoeveelheden tussen 15 en 100 procent van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid per normale dagportie. Het minimum van 15 procent is aangehouden omdat het ook echt wat moet voorstellen als een fabrikant op de verpakking claimt dat het product 'verrijkt' is.

Verplicht blijven de toevoeging van jodium aan broodzout en vitamine A en D aan margarine. Vrouwen die zwanger willen worden wordt aangeraden foliumzuurtabletjes te slikken, om het risico op een baby met een open ruggetje te verminderen. Maar cornflakes en andere ontbijtgranen met foliumzuur - in Groot-Brittannië ruim verkrijgbaar - mag hier weer niet, want in Nederland doen we het met pilletjes.

Vroeger kwamen de vitamines B uit brood en vlees, vitamine C uit fruit en groente, vitamine A uit groente en margarine en vitamine D uit melk en vet. Als we maar iedere dag uit alle vakjes van de schijf van vijf - later schijf van vier - wat aten, kon het eigenlijk niet mis gaan met de inname van micronutriënten.

Maar wat zit er van nature in ontbijtgranen? Wat in een stuk tweemaal opgewarmde pizza? Wat in de roerbaksaus? Wat in koekjes? Energiedranken en -repen? Zitten er wel voldoende vitamines in magere melk en in blikananas? En wat is het verschil tussen versgeperst sap en paksap? Kun je voldoende nutriënten binnenkrijgen als je niet ontbijt? Welke vitamines gaan verloren door verhitten, drogen, diepvriezen, fermenteren, malen, verpakken en bewaren?

Antwoorden op die vragen zijn niet makkelijk te vinden. Dat hoeft meestal ook niet, want wie zich deze vragen stelt krijgt zijn dagelijkse minimumportie vitamines en mineralen meestal wel binnen. Wie aandacht heeft voor vitamines, zit meestal al goed. Misschien zijn die consumenten straks ook weer de grootste afnemers van de met micronutriënten verrijkte voedingswaren.

Voor de fabrikanten is ook de grote vraag wie de verrijkte voedingsmiddelen gaan kopen. En wat moet er eigenlijk verrijkt? Moeten lekkere producten gezonder, of moet gezonde voeding nog gezonder? Duidelijk is wel dat verrijken de mogelijkheid biedt om in producten met weinig calorieën toch een volwaardige hoeveelheid vitamines te verwerken. Honig introduceert volgende maand het drinkontbijt Brinta Wake Up! Een zakje rijst-, gerst- en tarwemeel, mineralen, vitamines en druivensuiker, op te lossen in een glas melk levert krap de calorieën (155 kcal) van een boterham met jam. Licht en voedzaam, zegt Honig, want een portie Wake Up in melk bevat een kwart van de dagelijks benodigde vitamines B1, B6, C en E, een kwart van de ADH aan ijzer, calcium en fosfor en 16 procent van de vitamine B2. Meer dan in een boterham zit, maar wie die vroeger dik met margarine besmeerde mist nu de A en D, want die mogen er van de Warenwet niet bij.

De frisdrankfabrikanten proberen lekker en gezond te combineren. Raak heeft een kindersinas met toegevoegde vitamine C. Moeders zetten hun kind graag iets gezonds voor, is de gedachte. “We hadden er ook nog calcium in kunnen stoppen, maar hebben besloten dat aan de melkboer over te laten”, zegt hoofd productontwikeling en kwaliteitscontrole J. Bremer van Raak.

Bij Punica (de reclamespot richt zich op kind en ouder) denken ze daar anders over. Aan de sinaasappelsmaak van deze frisdrank is naast extra vitamine C ook calcium toegevoegd. Een glas vol bevat de helft van de dagdosis calcium en een kwart van de dagelijkse vitamine C. Gezond en goed voor de botten. Goed voor de botten, dat mag nog net op de verpakking staan, maar 'voorkomt osteoporose' zou een gezondheidsclaim zijn en dat mag niet.

In het zuivelschap leidt dit tot mooie teksten.

Coberco's Milk & Fruit (half gefermenteerde magere melk, half sinaasappelsap, met extra calcium, vitamine B2, B6, C en provitamine A) “combineert het goede van melk met het goede van fruit”. De drank “bevat eiwit en is rijk aan vitamines die een goede verwerking van het eiwit door het lichaam ondersteunen”.

“Milk & Fruit loopt hartstikke goed”, zegt een woordvoerster van Coberco Zuivel in Arnhem, “per week neemt de verkoop toe en de helft van de mensen die het heeft gekocht koopt het opnieuw. Vijftig procent herhalingsfrequentie duidt op een succesvolle introductie.”

In het zuivelschap wordt het er ondertussen niet overzichtelijker op. Er staan nu zuiveldranken en yoghurts die goed zijn voor de darmen, passen in een cholesterolverlagend dieet en die goed zijn voor vitaliteit en botten. Het wachten is op het definitieve levenselixer.