Speelruimte Taiwan jegens China steeds verder beperkt

PEKING, 20 AUG. Plotseling is er op enkele fronten beweging gekomen in de impasse waarin de betrekkingen tussen China en Taiwan sinds de militaire spanning in de Straat van Taiwan van het afgelopen voorjaar verkeerden. Die beweging is echter niet noodzakelijkerwijze in positieve zin.

China is er in geslaagd Niger, een van de Afrikaanse staten die de afgelopen jaren in ruil voor financiële hulp Taiwan opnieuw hadden erkend, terug te halen in het Chinese kamp. Dat is zeer groot nieuws voor de opkomende wereldmacht. Het televisiejournaal opende er gisteravond mee en alle kranten staan er vandaag vol van. Op de voorpagina van het Volksdagblad staan er maar liefst vier berichten over.

Taiwan is volop in de tegenaanval. Vice-president en premier Lien Chan heeft net de inauguratie van de president van de Dominicaanse Republiek bijgewoond. Na een fel door China betwiste tussenlanding in New York is hij niet naar huis teruggekeerd maar voor een geheime missie naar een of zelfs enkele Europese hoofdsteden vertrokken. Zonder voorkennis van de Oostenrijkse regering maakte hij een tussenstop in Wenen. Nu is hij volgens een Taiwanees televisiestation in de Oekraïense hoofdstad Kiev, kennelijk in een poging door het verlenen van economische hulp tot samenwerking te komen en wellicht (semi-)officiële erkenning te verkrijgen. De Oekraïense regering zegt niets van de verblijfplaats van Lien Chan af te weten. Verder heeft president Lee Teng-hui vorige week in een opzienbarende rede tot de Nationale Vergadering een beleidswijziging met betrekking tot Taiwans massale investeringen op het vasteland (die naar schatting 25 miljard dollar bedragen) aangekondigd. Lee zei dat de almaar groter wordende investeringen Taiwan te afhankelijk maken van het vasteland en de economie van het eiland met 21 miljoen inwoners schaden.

Taiwanese ondernemers geven de voorkeur aan relatief gemakkelijke investeringen in China in plaats van lange-termijninvesteringen in hoogwaardige technologie op Taiwan zelf. Twee van Taiwans grootste industrie-conglomeraten, Formosa Plastics en de voedingsmiddelen-gigant President Enterprises, hebben na de rede van Lee investeringen van enkele miljarden dollars in energiecentrales geannuleerd, wat overigens niet betekent dat de projecten definitief van de baan zijn. Het zakenleven wacht op nieuwe richtlijnen van de regering, maar in het verleden heeft het die telkens op massale schaal ontdoken, voornamelijk door middel van dochterondernemingen of brievenbusfirma's in derde landen, zoals Japan, de VS en Hongkong.

Het gebruik van Hongkong als tussenstation voor handel en investeringen in China wordt aanzienlijk problematischer als de Britse kroonkolonie op 1 juli 1997 juridisch een deel van China wordt. Daar zal het niet bij blijven. De indirecte Chinees-Taiwanese handel (die grotendeels via Hongkong verloopt) bedraagt inmiddels 28 miljard dollar. China wil Taiwan al jaren tot rechtstreekse handel dwingen en uit overwegingen van kostenbesparing is het Taiwanese zakenleven daar maar al te graag toe bereid.

De regering houdt de boot echter af omdat China de transacties wil organiseren als 'binnenlandse' handel tussen de provincies van een land. Zolang Hongkong onder Britse soevereiniteit staat biedt het een comfortabele, indirecte oplossing voor de handel, maar die dagen zijn geteld. Over de continuering van Taiwans omvangrijke lucht- en scheepvaartbelangen in Hongkong moet opnieuw onderhandeld worden en als de regering in Taipei geen ingrijpende politieke concessies doet is de kans op flexibiliteit nul. China zal van Hongkong ook een diplomatiek slagveld maken om Taiwans internationale status verder te ondermijnen. Van de 30 staten waarmee Taiwan nog diplomatieke betrekkingen onderhoudt, hebben er 13 consulaten-generaal in Hongkong. China heeft deze landen uitgenodigd voor onderhandelingen. Daarbij is het uitgangspunt dat alleen landen die diplomatieke betrekkingen met de Volksrepubliek onderhouden, consulaten in Hongkong kunnen hebben. De boodschap is dat zij moeten kiezen: of hun ambassades in Taipei sluiten of hun consulaten in Hongkong. De kans dat dit aanpassingsproces in Hongkong op een diplomatieke genadeslag voor Taiwan uitdraait, is zeker aanwezig.

De geheime reis van vice-president Lien Chan heeft kennelijk tot doel om nieuwe 'vrienden' te vinden. Taiwan heeft na de ontbinding van de Sovjet-Unie in 1991 enige jaren de hoop gekoesterd dat het onder de voormalige Sovjet-republieken en in Oost-Europa nieuwe diplomatieke partners zou vinden. Verder dan betrekkingen op het niveau van consuls-generaal met Letland is het nooit gekomen en die zijn vervolgens onder druk van China weer verbroken. De handelsbetrekkingen tussen Taiwan en het voormalige Oostblok vallen in het niet bij de handel met het Westen en die met China. Het onvermijdelijk verder toenemende verlies aan politieke en diplomatieke status hoeft niet noodzakelijk op korte termijn afbreuk te doen aan Taiwans positie als in feite onafhankelijke handelsmogendheid en industriële democratie.

De economie van Taiwan vult in toenemde mate die van het vasteland aan, maar politiek blijven de twee volstrekt onverenigbaar. Het zal wellicht nog decennia duren voordat daar verandering in komt. Onderhandelingen tussen de twee 'onofficiële' gevolmachtigde organisaties die het contact onderhouden, China's Association for Relations Across the Taiwan Strait (ARATS) en Taiwan's Straits Exchange Foundation (SEF) liggen stil sinds het omstreden privé-bezoek van president Lee Teng-hui aan de VS in juni vorig jaar.

Lee, de eerste gekozen president in de Chinese geschiedenis, heeft in zijn inaugurale rede in mei opgeroepen die onderhandelingen te hervatten en zelfs een topontmoeting tussen de Chinese president Jiang Zemin en hemzelf voorgesteld. Jiang wil hem wel ontmoeten maar dan met hem als opperste leider van de centrale regering en Lee als gouverneur van een provincie. China eist verder dat Lee zijn campagne voor internationale erkenning opgeeft, maar daartoe is hij niet bereid. Het alternatief voor Lee is door de mazen van het net te manoeuvreren, zelf thuis blijven en het reizen over te laten aan zijn vice-president. Zijn speelruimte zal na de overdracht van Hongkong nog kleiner worden.

Taiwan zoekt naar nieuwe vrienden